‘Particulier opdrachtgeverschap is in Almere een gewilde bouwvorm geworden. Het vergt van een gemeente een gerichte inspanning om het zo van de grond te krijgen dat het meer is dan een kleine niche-markt. Hoe het precies werkt is in elke lokale woningmarkt weer anders’, aldus Irene van Exel, programmamanager particulier opdrachtgeverschap van de gemeente Almere. ‘Mijn advies aan andere gemeenten die iets willen met particulier opdrachtgeverschap: gewoon beginnen met ervaring opdoen. De markt hiervoor is wellicht groter dan je denkt.’

Hoe begon (C)PO in Almere?
‘Almere is vijf jaar geleden met Particulier Opdrachtgeverschap of zelfbouw begonnen. Adri Duivesteijn was daar als nieuwe wethouder de motor van. Hij wilde dat mensen meer zelf aan zet zouden zijn bij de invulling van hoe ze in Almere willen wonen. Op rijksniveau waren daarvoor al pogingen gedaan om het zelfbouwen in Nederland een push te geven, Remkes 2001. In de landen om Nederland heen was en is het percentage van zelfbouwen veel hoger. Daar zijn veel meer mensen het gewend om zelf opdrachtgever voor hun eigen huis te zijn. Daar is ook de bouweconomie en de aannemerij er veel meer op gericht. Er is ook een andere, kleinschaliger bouwcultuur.’

Kunnen we Almere inmiddels de (C)PO-hoofdstad van Nederland noemen?
‘In Almere is particulier opdrachtgeverschap uitgegroeid tot een flink deel van de woningbouwproductie, zoals ook de bedoeling was. Maar Almere is in Nederland natuurlijk niet de enige stad met zelfbouw. Roombeek, Enschede was een van de eerste grootschalige zelfbouw-initiatieven. De oude bewoners wilden na de ramp graag in hun eigen wijk herbouwen, en wilden daar ook graag hun stempel op drukken. De begeleiding die mensen daar hebben gekregen was belangrijk voor het succes. We hebben daar goed naar gekeken. IJburg Amsterdam kende ook al twee locaties voor zelfbouw, maar daar is het sindsdien een niche gebleven. Alhoewel Amsterdam er nu met 1.000 binnenstedelijke kavels weer een nieuwe slinger aan geeft. In andere steden is zelfbouw meestal ook een heel kleine niche gebleven.’

Hoe groot is in Almere de zelfbouwproductie?
‘De aantallen zijn uitgegroeid tot zo´n 300/350 zelfbouwwoningen per jaar en dat is momenteel ongeveer een derde van de productie in Almere. Het gaat vooral om particulier ontwikkelde woningen, een deel daarvan is als collectief ontwikkeld en een deel is sociale koop. Dat laatste gaat via de regeling IbbA, wat staat voor: `Ik bouw betaalbaar in Almere`. Dankzij deze regeling kunnen mensen met een inkomen tussen 20.000 en 36.500 euro per jaar onder bepaalde voorwaarden hun eigen huis bouwen. Een unieke constructie, waarvoor we de VOF IbbA hebben opgericht, een samenwerking van woningstichting de Key en gemeente Almere.’

Wat heeft de zelfbouw-koers de gemeente tot nu toe aan goeds gebracht?
‘Er vindt in Almere langzamerhand een culturele verandering plaats. Mensen worden zich ervan bewust dat het realiseren van eigen woonwensen gewoon mogelijk is. En ze merken dat de gemeente ze daarbij helpt en geen obstakel vormt. Dat de gemeente open staat voor vormen die tot nu toe nog niet gangbaar waren. Ook is het positief dat zelfbouwers op allerlei manieren met duurzaamheid bezig zijn, zonder dat het voor hen verzonnen wordt. Een ander prettig bijverschijnsel voor de gemeente is dat particulier opdrachtgeverschap veel minder recessiegevoelig lijkt te zijn dan andere typen woningbouwproductie. Als het deel van het zelf ontwikkelen en bouwen rustig doorgaat, naast de vertraging van andere woningbouwprojecten, dan is dat heel comfortabel voor een gemeente. Dat maakt natuurlijk ook dat veel gemeenten geïnteresseerd zijn geraakt in zelfbouw.’

Wat is de sleutel van het succes?
‘Almere heeft het serieus en groot aangepakt. Dat is een succesfactor geweest. We hebben een uitgebreide staalkaart aan kavels, met als gevolg een veel diverser beeld van de stad. We hebben een ‘kavelwinkel’ waar het gesprek met de potentiële zelfbouwer plaatsvindt. Alle vragen over bouwmogelijkheden worden serieus behandeld. We geven de kavels een type ‘branding’ mee, bijvoorbeeld ‘ik-bouw-voor-mezelf’, ‘ik-bouw-met-een-rieten-kap’of ‘ik-bouw-voor-een-ander’. In dat laatste geval gaat het om een aannemer die een klein groepje kavels kan kopen en ontwikkelen. Zelfbouwers kunnen desgewenst geassisteerd worden door een adviseur duurzaamheid bij het vinden van de juiste vorm voor hun huis en levensstijl. Of de ideale combinatie van wonen en winkel of bedrijf. In Homeruskwartier-centrum zoeken bouwgroepen en ondernemers naar die woon-werk combinaties. Kortom: we bieden de ruimte aan mensen die zelf iets willen.’

Leent particulier opdrachtgeverschap zich voor een grootschalige aanpak?
‘PO leent zich absoluut voor een grote aanpak. In veel gemeenten is dat niet mogelijk omdat men daar de voor kavels beschikbare gronden niet heeft. De markt voor (C)PO is dus wel afhankelijk van het type stad. Als je bestaande plannen wilt ombuigen in de richting van particulier opdrachtgeverschap kun je het moeilijk krijgen met grondclaims van ontwikkelaars. Voorbeelden uit Berlijn laten zien dat bouwgroepen ook binnenstedelijk hun kans kunnen pakken op relatief kleine, moeilijk te ontwikkelen locaties. maar het kan dus wel.’

Heeft Almere met particulier opdrachtgeverschap inmiddels lessen opgedaan waar andere gemeenten hun voordeel mee kunnen doen?
‘Almere wordt veelvuldig bezocht door andere steden om de do's and don'ts door te nemen. We vertellen dan hoe wij het hebben aangepakt, zonder de pretentie dat we voor iedereen kunnen uitstippelen hoe het moet. Elke woningmarkt is immers weer anders. Maar de tip die ik wel altijd geef is dat men er gewoon aan moet beginnen. Doen, anders kom je er nooit achter.’


Het Homeruskwartier in Almere is één van de excursiedoelen op de Dag van de Ruimte.
Zie ook de website www.IkbouwmijnhuisinAlmere.nl voor nuttige informatie, filmpjes en interviews met zelfbouwers.