"Het watersysteem is van nature niet zo geschikt voor doe-het-zelf acties", constateert Jan Strijker droogjes. Strijker is hoofd van de afdeling beleid en onderzoek van Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier en één van de initiatiefnemers van het internationale programma SKINT (Skills Integration and New Technologies) dat wordt gesubsidieerd vanuit het EU Interreg IV-B North Sea Region Programme. "Elke ingreep heeft immers een effect op de rest van het watersysteem. Waterschappen zijn heel goed in het doordenken van die effecten, en zijn gericht op het handhaven en bewaken van het collectieve watersysteem. Maar dat betekent niet dat er niet constructief kan worden meegedacht met individuele initiatiefnemers, integendeel!"

Is het waterbelang mooi geborgd met de watertoets?
“Als je mijn persoonlijke mening vraagt dan zeg ik: weg met die watertoets”. Jan Strijker heeft niet veel op met een puur normatieve benadering. "Alleen al dat woord, watertoets! Dat klinkt toch als een soort examen waarvoor je wel of niet slaagt. De boodschap is: er valt niet meer te overleggen. Dat is niet de manier waarop waterbeheerders en ruimtelijke ordenaars zouden moeten samenwerken.’ Strijker weet dat de praktijk weerbarstig is. "Water en ruimte moeten iets met elkaar, maar komen elkaar meestal te laat in het proces tegen. Ik durf wel te stellen dat er daardoor in 80% van de gevallen suboptimale keuzes worden gemaakt." Er is dus volgens Strijker nog een wereld te winnen. "We moeten de  brug slaan tussen RO-ers en waterbeheerders." Ook in andere landen die meedoen in het SKINT-programma (Engeland, Schotland, Duitsland, Noorwegen) blijkt er een kloof te bestaan tussen ruimte- en water-professionals. "Zij moeten elkaars taal leren verstaan. Bij SKINT noemen we dat ‘speaking a multidisciplinary language'".

Die taal wordt nu nog niet gesproken?
"Waterbeheerders en ruimtelijke ordenaars gedragen zich nu nog vaak alsof ze andere belangen vertegenwoordigen, maar dat is helemaal niet het geval", stelt Strijker. "Ze hebben natuurlijk verschillende verantwoordelijkheden, en hun eigen manier van denken. Waterschappers zijn meer technisch georiënteerd en RO-ers meer gericht op beelden en beleving. Maar uiteindelijk hebben ze gedeelde belangen, bijvoorbeeld rond ‘veilig wonen’, ‘schoon water’ en 'ruimtelijke kwaliteit'. Daarin zouden ze veel meer samen moeten optrekken, overleggen en afstemmen. Maar het is ook: geven en nemen. Dat gaat beter naarmate je elkaar eerder spreekt en meer van elkaars werk begrijpt. Dan krijgt dat toetsen ook een andere lading.

Hoe manifesteert het toetsen zich nu in de praktijk?
"In zijn ergste vorm leidt normatief toetsen tot starre getallen en hakken in het zand", schetst Strijker. "Dan krijgt iemand bijvoorbeeld te horen dat er 13,3% open water in zijn nieuwbouwplan had moeten zitten. Daar kan zo'n plan dan op stranden, ga terug naar af. Maar er zijn ook positieve cases te geven. Zo zijn we vroegtijdig, in het begin van het planproces, betrokken bij de bouw van een ziekenhuis. De locatiekeuze, in een diepe polder, vlak achter een  zwakke regionale kering vraagt om aandacht. Als je daarover tijdig aan de praat raakt en de consequenties kunt uitleggen, dan komt zo'n initiatiefnemer tot een goede weging van alternatieven. Er zijn altijd creatieve oplossingen mogelijk. Maar dat veronderstelt wel dat je vanaf het begin samen optrekt. Dat lukt alleen als je elkaars taal begrijpt. Gelukkig ontwikkelt de watertoets zich langzaam maar zeker ook meer in deze richting van een proces-advies."

Hoe leer je betrokkenen elkaars taal begrijpen?
"Wij hebben inmiddels gemerkt dat het virtueel verbeelden van varianten enorm kan helpen om de optimale oplossing te vinden. Binnen SKINT werken we daarom aan de ontwikkeling van serious gaming. Dat doen we nu bijvoorbeeld via de inzet van touchtables in waterateliers, maar binnenkort kun je het ook achter je eigen PC spelen. Met interactieve tools kunnen we de gevolgen van bepaalde keuzes direct inzichtelijk maken. Wateroverlast is een abstract begrip, totdat mensen in een virtuele omgeving het water opeens over hun eigen stoep zien stromen. Dat is een enorme impuls voor de gezamenlijke zoektocht naar andere oplossingen."

Zijn die tools eenvoudig inzetbaar?
"Het doorrekenen van verschillende wateroverlast scenario’s kost nog veel rekentijd. Soms is een computer er dagen zoet mee. Maar we maken daarin nu snel vorderingen. In een gelieerd project met de naam 3Di-waterbeheer hebben we de ambitie geformuleerd om binnen vier jaar 100 keer sneller te kunnen rekenen. Inmiddels zijn we een jaar verder en durven we te roepen dat 1.000 keer sneller binnen handbereik ligt. De grote winst daarvan is dat we de ‘wat-als-vraag’ niet alleen kunnen stellen maar ook snel kunnen beantwoorden en verbeelden", aldus Strijker. Daarmee zijn we in staat interactieve planvormingsprocessen beter te faciliteren.

Worden die tools ook al in de praktijk gebruikt?
"De eerste ervaringen zijn ermee opgedaan. En die zijn heel positief. Eerder deze maand waren we nog op Texel. We hebben daar met ambtenaren van gemeente en provincie, en de agrariërs verschillende oplossingen voor de waterproblematiek besproken. Iedereen krijgt dezelfde informatie en ziet dezelfde effecten. Dan zie je ineens wat de meerwaarde is van echt interactieve planprocessen. Mensen kunnen samen het probleem vaststellen, meedenken, suggesties doen voor alternatieven, waarbij ze ook nog eens hun gebiedskennis inbrengen. Op die manier worden zowel de kwaliteit van het plan als het draagvlak voor de planvorming een stuk groter. Wat is begonnen als een bewustwordingsinstrument blijkt in de praktijk een tool die het interactief planproces stimuleert. Het functioneert als een open uitnodiging aan betrokken stakeholders: laten we samen een plan ontwikkelen!”

Meer informatie over tools, onderzoeken, lesprogramma's
van SKINT op www.skintwater.eu