De kosten voor zorg en welzijn in wijken rijzen de pan uit. Kan het efficiënter en goedkoper, bijvoorbeeld door mensen meer zelf te laten doen? Eppie Fokkema en Janine Boers van Atrivé zien wel kansen, bijvoorbeeld in de opbouw van lokale buurtnetwerken, ondersteund door ICT.  'De opgave is om via kleine systeemveranderingen de goede dynamiek in wijken te brengen. We zijn daar optimistisch over omdat we zien dat het kan. Professionals blijven daarbij hard nodig maar ze moeten kritisch nadenken over hun eigen aanpak. Want we hebben wel te maken met grenzen aan de groei.'

Is doe-het-zelf in jullie adviespraktijk een actueel onderwerp?
'We zitten in een economische crisis en er moet bezuinigd worden', constateert Eppie Fokkema, directeur-bestuurder van Atrivé. 'Het gedachtegoed achter Big Society of doe-het-zelf biedt op het eerste gezicht een mooie oplossing. Het idee is dat de overheid zich terugtrekt en dat de gemeenschap of het individu het overneemt. Je moet je echter wel afvragen of de kwetsbaarste groepen bij zo'n koers niet nóg kwetsbaarder worden. Doe-het-zelf is immers het meest geschikt voor mensen die zich zelf kunnen redden.'  Fokkema zet een tweede kritische kanttekening bij de huidige doe-het-zelf trend: 'Bij het huidige enthousiasme voor particulier opdrachtgeverschap in gebiedsontwikkeling bekruipt me nogal eens het gevoel dat partijen daarmee vooral hetzelfde als vroeger willen blijven doen, maar dan met andere geldbronnen. Nieuwe verdienmodellen voor hetzelfde oude kunstje. We moeten niet alleen maar kijken naar het verschuiven van de kosten, er zijn heel andere denkmodellen nodig! De huidige crisis is niet alleen economische crisis. Het is ook een morele crisis. Kunnen we het opbrengen om moreel leiderschap te tonen, en daarbij oog te hebben voor de kwetsbaren in de samenleving en daarbij ook nog eens te kiezen voor duurzaamheid? Ik denk dat de samenleving daar nu om vraagt.'

Is doe-het-zelf dan een slecht idee?
'Nee, maar er moet meer gebeuren. Professionals die in wijken werken aan wonen, zorg en welzijn blijven hard nodig maar ze moeten kritisch nadenken over hun eigen aanpak. Want we hebben wel te maken met grenzen aan de groei', stelt Fokkema. 'De kosten in de gezondheidszorg groeien bijvoorbeeld veel sterker dan dat het aantal ouderen groeit. Ook de kosten van de jeugdzorg groeien veel harder dan je op basis van het aantal jongeren zou mogen verwachten. We zitten hier dus in een verkeerde dynamiek, dit kunnen we zo niet volhouden.'

Waarop is die kostenexplosie te herleiden?
'Zorg en welzijn zijn de laatste decennia geprofessionaliseerd en gespecialiseerd. Maar is ook enorm verkokerd. Mensen krijgen steeds meer gespecialiseerde hulpverleners over de vloer. Een schuldhulpverlener ziet vaak wel dat er meer aan de hand is dan een schuldenprobleem. Maar dat vergt weer de inzet van andere specialismen. Als je kind op school wat extra zorg of aandacht nodig heeft, dan krijgt je kind tegenwoordig een zogenaamd 'rugzakje' mee. Vroeger deden leerkrachten dat erbij, nu loop je met je kind de specialisten af. Als ouder zul je zo'n rugzakje niet snel weigeren, want je wilt toch het beste voor je kind. We zitten in dit soort systemen gevangen, en je kunt je er maar moeilijk aan onttrekken. Professionalisering is goed, maar toch moet het anders want het is niet meer op te brengen. We moeten nu al anders nadenken over de vraag hoe we de dingen anders, efficiënter en beter gaan organiseren.

'Neem bijvoorbeeld de vergrijzing', verduidelijkt Janine Boers, senior adviseur bij Atrivé. 'Die zal leiden tot meer dementerende ouderen. Op dit moment woont zeventig procent van de dementerende ouderen thuis. Die mensen leunen deels op een netwerk van vrijwilligers in de buurt. Waarschijnlijk hebben we straks twee keer zoveel demente senioren met een afhankelijkheid in de buurt. Wie gaat daar voor zorgen? Met de manier waarop we wonen, zorg en welzijn in de buurt nu hebben georganiseerd gaan we dat niet redden.'

Hoe moet het dan?
'Bij Atrivé onderscheiden we twee soorten rendement op wonen, zorg en welzijn: economisch rendement én maatschappelijk rendement.' licht Boers toe. Als je dat maatschappelijk rendement in buurten en wijken wilt vergroten dan moet je met drie dingen aan de slag:  de opbouw van een goed buurtnetwerk, de ontwikkeling van ander vakmanschap en het gebruik van ICT. Professionals in wonen, zorg en welzijn kunnen de spontane beweging die er al is op het gebied van buurtnetwerken stimuleren en waar nodig slim faciliteren met ICT-middelen. Je moet er oog voor hebben en erop inspelen. Bestaande initiatieven ontdekken en verder brengen in plaats van zelf alles willen bedenken en opzetten. ICT biedt prachtige nieuwe mogelijkheden' stelt Boers. 'Op marktplaats.nl brengen mensen zelf hun spullen aan de man. Maar ruilen kan ook met de dingen die je voor elkaar doet. Via internet kunnen vraag en aanbod van zorg in de buurt elkaar ook vinden. De professionals in wonen, zorg en welzijn moeten dit soort processen in de wijk op 'aan' zetten. Daar zijn inmiddels prachtige voorbeelden van'.

Fokkema geeft aan dat dat voor bestaande instituties niet zo makkelijk is. 'Organisaties zijn vaak niet zo wendbaar.  Ze moeten zich als het ware ontworstelen aan de oude mechanismen, die vooral de afzet van nóg meer professionele hulp belonen. Gelukkig zien we in de top van organisaties op het gebied van wonen, zorg en welzijn steeds meer leiderschap. Mensen die -soms vooral op persoonlijke titel- de opgave herkennen en nieuwe wegen willen verkennen, op zoek naar sociale kwaliteit in een duurzame samenleving. Daar zal op de Dag van de Ruimte de discussie over gevoerd worden tijdens een van de thematafels. Martien Kromwijk en Janine Boers leiden dan een tafelgesprek over het verbinden van burgerkracht en digikracht.'

'Atrivé probeert op meer terreinen nieuwe verbindingen te leggen. Wij zijn bijvoorbeeld betrokken bij een project waarin we duurzaam bouwen stimuleren door de gemeente, corporaties, bouwmarkten en bewoners aan elkaar te verbinden. Particuliere klussers kunnen een enorme bijdrage leveren aan CO2-reductiedoelstellingen als ze de juiste ontwerp- en materiaalkeuzes maken bij hun verbouwing. Gemeenten en corporaties kunnen informeren en stimuleren, de bouwmarkt kan meewerken met het juiste assortiment, scherp inkopen en aanbieden. Ook op het gebied van zorg en bouwmarkten kun je je een alliantie voorstellen: Waarom liggen de schappen bij Gamma en Karwei niet vol met de intelligente thuistechnologie en domotica? We zijn eraan gewend geraakt dat hulpmiddelen door de zorgverzekeraar moeten worden verstrekt. Maar als iedereen wel zelf zijn eigen auto koopt, waarom dan niet ook zijn eigen scootmobiel?'

Gaat het goed komen met de wijken?
'De opgave is om via kleine systeemveranderingen de goede dynamiek in wijken te brengen. Ik ben daar optimistisch over omdat ik zie dat het kan. Ik zie een andere samenleving ontstaan waarin mensen weer meer onderlinge afhankelijkheid kennen. Helemaal niet verkeerd', vindt Fokkema. 'Dat kan de samenleving lokaal positief versterken. Het is een hele mooie tijd voor professionals in buurten en wijken om die nieuwe netwerken te ontdekken en mee te ontwikkelen. Die inzet is hard nodig, want het gaat niet vanzelf.'



Atrivé is als sponsor en mede-organisator betrokken bij de Dag van de Ruimte 2011.