'De doe-het-zelf trend biedt kansen voor duurzame gebiedsontwikkeling', stelt Marc Buiter, secretaris van het Platform Duurzame Gebiedsontwikkeling (DGO). 'Er ontstaan innovatieve concepten waarop je kunt voortbouwen bij de realisatie van integrale duurzaamheidsambities. Vanuit het Platform DGO proberen we veel meer te halen uit bestaand vastgoed en uit bestaande gebieden. Het vastgoed staat er al, laten we nu de gebieden duurzaam gaan ontwikkelen. Doe-het-zelf initiatieven bieden nieuwe mogelijkheden om bestaande gebieden met lokale spelers te verduurzamen'.

Is doe-het-zelf een zichtbare trend in duurzame gebiedsontwikkeling?
'Je ziet op verschillende fronten nieuwe ontwikkelingen, waarbij initiatief van onderaf en de menselijke maat een belangrijke rol spelen. Vaak biedt dat ook kansen voor duurzaamheid. Bij woningbouw is dat bijvoorbeeld (collectief) particulier opdrachtgeverschap, met de gemeente Almere als belangrijkste drijvende kracht achter dit idee. Mensen kunnen hierbij met een korte klap hun eigen woonideeën realiseren. Daardoor ontstaat veel meer verbondenheid met de eigen woning en leefomgeving en dat is een gunstige randvoorwaarde – geen garantie (!) – voor meer duurzaamheid.' 

Biedt seriematige woningbouw niet meer kansen om duurzaamheidsconcepten te integreren?
'Daar is dan erg weinig van gebleken', stelt Buiter vast. 'De afgelopen decennia zijn er massa's niet-duurzame woningen geproduceerd. Terwijl we toch al enige tijd op de hoogte zijn van de toenemende grondstoffenschaarste en klimaatproblematiek. Dus daar kunnen we kort over zijn. Er is op dit vlak nog steeds een wereld te winnen. Dat kan ook heel goed in particulier opdrachtgeverschap. Zelfbouw is natuurlijk niet per definitie duurzaam, maar een goede architect stuurt zijn opdrachtgever wel in die richting. Er valt met duurzaamheid immers ook gewoon geld te verdienen.'

Zijn er andere relevante doe-het-zelf trends?
'Een waardevolle doe-het-zelf trend wordt gevormd door de opkomst lokale duurzame energiebedrijven. Er zijn nu al zo’n 400 initiatieven waarbij lokale partijen (onder andere bewoners, gemeenten, woningcorporaties) samen het initiatief hebben genomen om de lokale energievoorziening te verduurzamen en te decentraliseren. Er wordt daarbij voluit ingezet op hernieuwbare energiebronnen zoals zon, wind, water en organische reststromen. De grote spelers in energieland laten het hierin tot nu toe afweten, zij zetten liever grote nieuwe kolen- of kerncentrales neer. Goede uitzonderingen zijn Eneco en Greenchoice, die wel serieus werken aan decentrale opwekking van duurzame energie. Niet alle initiatieven voor lokale duurzame energiebedrijven zullen slagen. Maar er wordt veel waardevolle ervaring opgedaan. Het is zaak kennis en ervaring te delen en de succesformules slim te kopiëren.’

Een derde terrein waar we meer initiatief van onderaf zien is de voedselvoorziening. Er is inmiddels een brede beweging van mensen die meer hoogwaardig en herkenbaar voedsel uit de eigen streek willen eten. Die trend biedt ook allerlei aanknopingspunten voor verduurzaming van gebieden, onder meer via herstel van de relaties tussen stad en ommeland en diversificatie van de agrarische productie in de regio.

Ook op het vlak van mobiliteit zien we interessante doe-het-zelf initiatieven. Steeds meer bedrijven en particulieren verduurzamen hun vervoer door slimmer en goedkoper gebruik te maken van beschikbare vervoersmiddelen. Duurzame concepten zoals mobiliteitsmanagement en autodelen nemen hierdoor een grote vlucht. Auto-eigenaren die wat bijverdienen door hun auto te verhuren op momenten dat ze hem zelf niet nodig hebben. Zo ontstaat doe-het-zelf mobiliteit met je eigen of met andermans auto.'

Hoe dragen deze initiatieven bij aan duurzame gebiedsontwikkeling?
‘Als gevolg van de financiële crisis is de gebiedsontwikkeling in Nederland gestagneerd. Dat is een blessing in disguise want het dwingt ons beter na te denken over wat we met de bestaande kapitaalvoorraden in gebieden – dat zijn de beschikbare gebouwen, infrastructuur, expertise, grondstoffen, natuur en milieu – kunnen doen om waarde te creëren. De genoemde initiatieven geven inzicht in de zee van mogelijkheden om met beperkte middelen bestaande gebieden met lokale spelers te verduurzamen. Vanuit het Platform Duurzame Gebiedsontwikkeling proberen we daarop voort te bouwen. De meeste gebouwen en infrastructuur zijn er al, laten we nu de gebieden duurzaam gaan ontwikkelen. Dat is het idee. '

Wat behelst het concept 'oppervlakte ontwikkeling'?
'We doelen daarmee op het enorme potentieel van tot nu toe ongebruikt oppervlak. Daken en gevels worden nu alleen gebruikt voor onderdak en bescherming, maar we kunnen er ook allerlei duurzame functies aan koppelen. Denk aan waterberging, luchtzuivering, opwekking van duurzame energie, biodiversiteit. Stuk voor stuk functies die we aan ‘braakliggende’ oppervlaktes kunnen toevoegen. We willen op de Dag van de Ruimte in gesprek gaan over dit concept.'

Hoe financier je dat?
'De meerwaarde van oppervlakteontwikkeling in termen van duurzaamheid wordt door iedereen wel begrepen. Maar het is nog zoeken naar de manier waarop we die meerwaarde ook in klinkende munt kunnen verzilveren. De investering moet ergens worden terugverdiend. Daar bestaan allerlei ideeën en initiatieven voor. Het kan via de weg van vrijwilligheid. Leden van sportclubs die investeren in groene daken en gevels van sporthallen kunnen bijvoorbeeld langs de deuren gaan om sponsors te vinden die wel willen betalen voor een paar kilo fijn stof en NOx die door het aangelegde groen uit de vervuilde lucht worden verwijderd. Dit idee klinkt misschien raar, maar voor je auto- en vliegtuigkilometers kun je je CO2-uitstoot al financieel compenseren via aanplant van nieuw bos in het Amazone-gebied. Particulieren en bedrijven blijken daar op basis van vrijwilligheid graag toe bereid. Er gaan miljoenen om in vrijwillige klimaatcompensatie. Er zijn ook gecombineerde verdienmodellen in de maak. We zijn bijvoorbeeld in gesprek met een bedrijf dat cassettes maakt die op daken en gevels kunnen worden bevestigd. Die cassettes kunnen ronddraaien en hebben drie of vier zijden die elk belegd kunnen worden met materialen die duurzame functies kunnen vervullen, bijvoorbeeld zonnecellen, wateropvangmodules of luchtfilters. Maar ook reclame. Het idee is dat je de investering in de cassettes zo op korte termijn kunt terugverdienen via reclame-inkomsten en de verkoop van zonne-energie. Dat geeft tijd om te zoeken naar mogelijkheden om ook de zachtere waarden zoals een schonere lucht en meer biodiversiteit te verzilveren met harde inkomsten. Deze manier van denken kan helpen om duurzame oplossingen ook rendabel te maken.'

Gaat gebiedsontwikkeling hiermee substantieel verduurzamen?
'Het zijn soms kleine initiatieven die je aan elkaar moet weten te verbinden. We willen grensverleggende concepten koppelen aan bestaande opgaven in gebiedsontwikkeling. Het leuke van de doe-het-zelf trend is dat er veel creativiteit in zit. Het is dus zeker iets om goed te volgen, waarbij we er naar streven dat de succesvolle projecten ook elders navolging krijgen.'




Het Platform Duurzame Gebiedsontwikkeling is een gezamenlijk initiatief van het ministerie van Infrastructuur en Milieu, Urgenda en Kennis voor Klimaat, die tevens het secretariaat voert. Het platform is mede-organisator van de Dag van de Ruimte 2011. Een van de deelsessies op 10 november gaat over 'ontwikkelen van oppervlak' en wordt geleid door Marc Buiter.