Doe-het-zelf vergt anders denken van planners

‘Actief burgerschap gedijt beter binnen goede systemen’

“Wie ruimte wil maken voor doe-het-zelf moet beginnen met anders denken”. Die boodschap had Beitske Boonstra van TNO voor de verzamelde vakgenoten tijdens de Dag van de Ruimte 2011. “Participatie, coproductie en burgerinitiatief lijken treden op een ladder die ons naar een steeds hogere vorm van doe-het-zelf brengen. Maar de échte doe-het-zelf initiatieven worden niet door overheden en beleidsmakers bedacht voor burgers, maar worden door mensen zelf opgeëist”, stelt Boonstra. Dat gebeurt op onverwachte plekken, op ongeplande momenten en op thema’s die niet vooraf kunnen worden gestuurd of bedacht.

meebewegen
Een stel jonge gezinnen uit de stad Kopenhagen meldde zich bij een Deense plattelandsgemeente met het verzoek om er een geheel eigen woonvorm te mogen neerzetten, met een hoog gehalte aan duurzaamheid en collectiviteit. De krimpende gemeente zag wel brood in zo’n nieuwe groep jonge inwoners, en gaf de initiatiefnemers de ruimte om zelf het bestemmingsplan te schrijven, wat binnen twee jaar leidde tot realisatie van woongemeenschap Fri og Fro (vrij en blij).   Dit was een van de internationale casussen waarmee Boonstra illustreerde wat ze bedoelt met échte doe-het-zelf. Het overkwam de Deense gemeente, maar het kwam de gemeente wel goed uit. Met deze en andere voorbeelden liet ze zien dat er altijd en overal verschillende netwerken tegelijk aan het ‘plannen’ zijn. Het is de kunst om als betrokken planner of overheid daarin te kunnen meebewegen en de zaak niet te willen overnemen: ‘Coördineer, faciliteer, bemiddel, maar neem niet over’, aldus Boonstra, die het ook erg zou toejuichen als planners aan den lijve ervaring gaan opdoen door te participeren in een doe-het-zelf project in hun eigen omgeving.

pruts-het-maar-in-elkaar
Na de aftrap van Boonstra ontrolde het programma zich met debat, workshops en gesprekstafels. Terugkerend element in de verschillende sessies is de vraag in hoeverre doe-het-zelf voor iedereen een oplossing zou bieden. Klaas Mulder van Atrivé heeft zo zijn bedenkingen bij de ‘dat-heb-je-zelf-in-de-hand’ campagne die het huidge kabinet op veel beleidsterreinen uitrolt. Actief burgerschap is niet op alle situaties toepasbaar en is niet iedereen gegeven. Hij brak daarom een lans voor actief burgerschap binnen goede systemen. “De zichtbaar actieve burger weet perfect hoe het systeem werkt en benut kan worden, en is vaak ook uit het systeem afkomstig. Daarom kan dit type burgerschap eigenlijk niet als onderbouwing van een terugtredende overheid worden gebruikt. Met minder systeem krijgt de mondige, intelligente burger die over veel sociaal en cultureel kapitaal beschikt veel betere kansen dan de mensen die daarvan verstoken zijn.” Het brengt hem tot de vraag: Hoe zorgen we ervoor dat de doe-het-zelf samenleving geen pruts-het-maar-in-elkaar samenleving wordt? ‘De kunst is om instituties en systemen zo in te richten dat ze niet onderdrukkend, maar bevrijdend werken, zeker voor de kwetsbaren in de samenleving.’

onderzoek
Het onderzoek van Nirov, DBMI en Nieuwbouw Nederland naar de perceptie van (collectief) particulier opdrachtgeverschap onder vakgenoten en woonconsumenten biedt aanleiding tot relativering van de marktpotentie. Consumenten willen wel keuzevrijheid, maar hoeven dat niet per se via particulier opdrachtgeverschap te verwerkelijken. 


Homeruskwartier
De Dag van de Ruimte begon met drie verschillende excursies in Driebergen , Amersfoort en Almere. Het bezoek aan Almere Homeruskwartier maakt duidelijk dat doe-het-zelf in maatje XXL toch ook wel wat planning kan gebruiken. “De gemeente wil zelfbouwers enerzijds veel vrijheid bieden, maar anderzijds het gebied wel een structuur meegeven die ook over 50 jaar nog te gebruiken is”, aldus Jacqueline Tellinga, die een bus vol geïnteresseerden door een mistig doe-het-zelf landschap leidde. Het resultaat is een staalkaart van deelgebieden-in-aanbouw waar verschillende spelregels gelden. Bouwen met hout, bouwen met twee voordeuren aan twee straten, bouwen met beperkte hoogte, bouwen tot grote hoogte (14 meter), straatwand per strekkende meter. Veel keuzes zijn vrij, maar niet alles. Zo wordt iedereen geacht om voor ca € 9.000,- een aansluiting op de Nuon stadsverwarming af te nemen. Deze voorziening vergde een forse voorinvestering en is daarom verplicht gesteld voor alle kavelkopers. Het heeft onder andere als resultaat dat er in het Homeruskwartier geen zonnepaneel is te vinden. “Als mensen inzicht krijgen in zo’n bedrag dan is de animo om nog aanvullend in zonnepanelen te investeren wel vervlogen” licht Tellinga toe.

veeleisend
Particuliere opdrachtgevers in de kavelwinkel tonen zich andere gesprekspartners dan ontwikkelaars. Zelfbouwers willen ‘s nachts nog wel eens wakker liggen van verstrijkende termijnen, of planningen die niet worden gehaald. Daardoor doen ze ook een veeleisend beroep op de gemeentelijke organisatie. ‘Niet iedereen is daar geschikt voor’, constateert Tellinga, maar er zijn ook bij de gemeente mensen die hier erg geschikt voor zijn. Architect Santman van Staaden opent gastvrij een van zijn voordeuren voor de excursiegangers. Hij bewoont een kloek woon-werk-pand met een voordeur aan de voorstraat en een voordeur aan de achterstraat. Dit bijzondere concept bevalt hem uitstekend. De kavels in zijn straat raken langzaam maar zeker bebouwd. De woonvorm is in trek voor woon-werk situaties, maar ook voor bijvoorbeeld meergeneratiewonen. Hij heeft nog geen idee wat zijn toekomstige buren in hun achterbouw gaan doen. “Ik hoop wel dat ze iets gaan ondernemen, ik vind het leuk als er wat levendigheid in de buurt is”. 

rigide
De gemeente is inmiddels aan het nadenken of dit concept van verplichte voor- en achterbouw ook soepeler kan worden toegepast. Waarom niet eerst alleen aan de voorzijde een woning gebouwd, waarbij de achterzijde bij oplevering voorlopig nog even onbebouwd blijft, in afwachting van wat gaat komen? Daar is immers ook vraag naar. Het is tekenend voor de verandering in het denken, waarbij de gemeente minder de rigide concepten uitrolt en meer in behoeften en ontwikkelingsmogelijkheden met bewoners meedenkt. De Dag van de Ruimte heeft bij de deelnemers aan dat nieuwe meedenken zeker een bijdrage geleverd.



Fotoverslagen Dag van de Ruimte 2011

	- Dag van de Ruimte 2011, Nutrecht
	- Excursie Homeruskwartier, Almere
	- Excursie De Zonnespreng, Driebergen
	- Excursie Soesterkwartier, Amersfoort