_W991_H96_CRCenter95.jpg)
Het Nirov is het meest diverse netwerk voor professionals uit de publieke en private sector die werken aan ruimtelijke ontwikkeling, bouwen en wonen. Het Nirov wil “samen ruimte maken” door actief te werken aan kennis, competenties en onderling contact.
Registreer nu en...
√ word lid van het netwerk > 10.000 leden√ ontvang gratis nieuwsbrieven
√ discussieer mee op www.nirov.nl
_W1195.png)
Home / Publicaties / Overzicht
Overzicht
Tijdschrift voor de Volkshuisvesting in een nieuw jasje!
Een grotere diversiteit aan artikelen en een eigentijdse vormgeving. Dat zijn de belangrijkste veranderingen aan het Tijdschrift voor de Volkshuisvesting, dat nu verschijnt. De grotere diversiteit aan artikelen zit onder meer in de column met als thema ‘volkshuisvesting anno 2010’ van steeds wisselende columnisten en de reportage of interview over een actuele kwestie op het gebied van bouwen en wonen. Daarnaast brengt de fotorubriek Hoe woont Nederland in beeld hoe verschillend dat wonen kan zijn. Gebleven zijn de degelijke artikelen waar het tijdschrift z’n naam en faam aan ontleent. Daarnaast springt de andere vormgeving van het tijdschrift in het oog: strakker, meer aandacht voor beeld en vooral toegankelijker. Want uitgever Nirov wil met het vernieuwde tijdschrift ook meer lezers bereiken en nieuwe abonnees aantrekken. Gerichte acties zullen de verschillende doelgroepen hierop attenderen.
Inhoudsopgave:
05 Voorwoord (te downloaden)
Redactioneel
Marja Elsinga
06 Reportage (te downloaden)
Hoe verkoop je een huis?
Eric Harms
11 Column
Vechten, verliezen of innoveren?
Jaap de Gruijter
20 Achtergrond
Anders omgaan met krimp
Co Poulus en Anne-Jo Visser
26 De mening van
Mijn buurjongen…
Fulco Treffers
42 Fotorubriek
Hoe woont Nederland?
De Mammoet
53 Onderzoeksdosssier
Verdichting heeft een grens
Van Dam, De Groot & Crommentuijn
Nu tijdelijk 50% korting op een abonnement!
Met ingang van dit jaar is Tijdschrift voor de Volkshuisvesting vernieuwd. Speciaal hiervoor hebben wij het extra aantrekkelijk voor u gemaakt om een abonnement af te sluiten. Tijdelijk ontvangen nieuwe abonnees 50% korting op het abonnementsgeld. U betaalt nu slechts € 37,50 (excl. 6% btw) voor de hele jaargang 2010. Tevens ontvangt u een kado naar keuze, zolang de voorraad strekt.
Ga snel naar www.nirov.nl/abonnement2010 voor de voorwaarden en voor het afsluiten van een abonnement op één van onze vaktijdschriften.
Gemeentelijk ruimtelijk beleid valt onder direct toezicht van een democratisch gekozen gemeenteraad. Op provinciaal niveau vervullen de Provinciale Staten die rol. Regionale samenwerkingsverbanden gaan echter over gemeente- en provinciegrenzen heen: gemeentelijk en provinciaal bestuurders vormen hierin wisselende coalities met diverse private partijen of met andere partijen uit het middenbestuur. De vraagt dringt zich op hoe het met de politieke legitimatie hiervan is gesteld. Gemeenteraden en provinciale staten kunnen immers geen direct toezicht uitoefenen op de samenwerkingsverbanden.
Het Nirov bestudeerde van vier grote ruimtelijke projecten die op regionale schaal spelen, of en hoe regionale coalities erin slagen om de politieke legitimiteit van hun beleid te verkrijgen c.q. te borgen. De vier casusprojecten waren: 1) het programma VERDER, over de mobiliteit en bereikbaarheid van de regio Utrecht, 2) het convenant regionale samenwerking stedelijk gebied Eindhoven, 3) de samenwerking in Zwolle-Kampen Netwerkstad en 4) het programma Regiopark in de Regio Groningen-Assen. Conclusie: borging van de politieke legitimiteit is nogal eens lastig. Coalities hebben vooral moeite om raden en staten bij het beleids- en besluitvormingsproces te betrekken
Gezond, leefbaar en veilig
Het Nirov organiseerde in 2009 in opdracht van VROM (Leefomgevingskwaliteit) een excursiereeks met als thema duurzaam binnenstedelijk bouwen: een hoogst actueel thema. De excursiereeks moest duurzaam binnenstedelijk bouwen hoger op de beleidsagenderen plaatsen, en de uitwisseling van kennis en ervaring stimuleren.
De excursies gingen langs inspirerende, milieubewust ontworpen voorbeeldprojecten waar de deelnemers van de betrokken ontwerpers, ontwikkelaars, bestuurders of ambtenaren zelf te horen kregen waar zij mee hebben geworsteld, hoe zij hun successen behaalden of waar zij soms juist faalden.
Kennisontwikkeling en –overdracht en het organiseren van de ervaringsuitwisseling aan de hand van voorbeeldprojecten is een van de opdrachten voor de komende jaren. Graag gaat het Nirov met de vakwereld aan de slag voor een aantrekkelijk stedelijk milieu waar het gezond leefbaar en veilig wonen is voor iedereen!
In deze Output vindt u de verslagen van de excursies. Per excursie wordt stilgestaan bij de knelpunten en/of succesfactoren van de voorbeeldprojecten. De Output sluit af met een aantal algemene conclusies en lessen over duurzaam binnenstedelijk bouwen, die uit de voorbeeldprojecten kunnen worden getrokken.
Gebruik van bodeminformatie in ruimtelijke afweging levert winst op
Samen met de bureaus BIELLS, DINO, KICH, Alterra en LIB is het Nirov in 2008 begonnen met het project Bodemvenster. Centraal in dit project stond de vraag hoe diverse soorten GEO-informatie en RO-informatie in één (pilot-)applicatie aan elkaar konden worden gekoppeld. Dit koppelen bleek succesvol. Maar kunnen de eindgebruikers van deze informatie er ook mee uit de voeten? Voldoet het aan hun behoeften? Bij bodem- en RO-professionals is in elk geval het besef aanwezig dat het meenemen van bodeminformatie in ruimtelijke afwegingen letterlijk winst kan opleveren. Vanuit dat besef is er nog wel het een en ander te doen om tot een bruikbaar en toegankelijk instrument te komen dat zijn waarde kan bewijzen.
In deze Output leest u er alles over.
De stedelijke regio hoort steeds duidelijker bij de stedenbouwkundige ontwerppraktijk. Door de opkomst van de netwerkstad en schaalvergroting van ruimtelijke processen is een interessante en veelvormige praktijk van regionaal ontwerp geëvolueerd. Opvallend is dat de evolutie van het regionaal ontwerp plaatsvond in een bestuurlijk vacuüm. Toch is het ook juist diezelfde (bestuurlijke) onbepaaldheid die ervoor heeft gezorgd dat het onorthodoxe instrument van het regionaal ontwerp is uitgegroeid tot een proeftuin voor ontwerpend onderzoek en innovatieve conceptontwikkeling.
Een herhaling van de crisis op de woningmarkt zoals begin jaren tachtig, kan zo weer gebeuren. Dat stelt onderzoeker Maartje Martens in het artikel getiteld ‘De implosie van een woningmarkt’ in het laatste nummer van het Tijdschrift voor de Volkshuisvesting. Haarfijn zet ze uiteen wat er momenteel gaande is op de woningmarkt. ‘Wanneer het vertrouwen in de woningmarkt is hersteld en hypotheekfinanciering weer ruim beschikbaar is, zullen we met relatief gemak uit deze door de kredietcrisis veroorzaakte dip geraken. Tenminste, dat denken we.’ Ook interessant: loting wordt steeds vaker gebruikt voor het verdelen van sociale huurwoningen. Wat blijkt: bij loting hebben meer woningzoekenden kans op een woning.
Naast de 'harde stad' van architecten en stedenbouwkundigen, de stad zoals deze wordt bedacht, ontworpen, gebouwd, gereguleerd en beheerd, is er een 'zachte stad' van gebruik en betekenis. Het idee van de zachte stad is gebaseerd op de gedachte dat architectuur niet ophoudt bij de oplevering van een gebouw, straat of plein. Eenmaal opgeleverd is het aan de gebruikers om de geplande ruimte te transformeren tot cultureel domein, er bezit van te nemen en persoonlijke en sociale betekenissen aan toe te kennen.
De gevolgen van de kredietcrisis zullen nog jaren voortduren, zo schrijft Hugo Priemus in het nieuwste Tijdschrift voor de Volkshuisvesting. Op basis van bevindingen van Amerikaanse onderzoekers en het IMF concludeert Priemus dat de kans ‘levensgroot’ is dat ook in Nederland bijvoorbeeld de neergang op de vastgoedmarkt hevig zal zijn en jaren zal duren. Daarnaast in dit nummer onder meer aandacht voor het belang van internet voor corporaties, de Bijmermonitor voor stedelijke vernieuwing en voor de nieuwste voorstellen van minister Van der Laan. Volgens Leks Verzijlbergh blijft de sector met deze voorstellen hangen tussen het private en publieke domein.
In vervolg op het succesvolle praktijkboek uit 2006, verschijnt een nieuwe versie met nog meer verdieping en verbreding mbt leerervaringen uit vele gebiedsontwikkelingsprojecten. Deze publicatie is een gezamenlijke uitgave van Nirov en Habiforum.
Het tweede praktijkboek gebiedsontwikkeling is het resultaat van zes jaar ervaringen met praktijken, variërend van Roombeek tot Groot Mijdrecht Noord. Na een voorwoord door Alexander Rinnooy Kan volgt onder meer een verrassend actuele schets van onze ruimtelijke wording vanaf 1820. Gebiedsontwikkeling blijkt eerder een herontdekking van iets oer-Nederlands dan een nieuwe hype. Na een vlijmscherpe beschrijving van het reilen en zeilen in veertig praktijken, volgt een analyse, eveneens op het scherpst van de snede. Wel of geen vertrouwen, nemen of ontlopen van verantwoordelijkheden, handelen door overheden en marktpartijen en perversiteiten komen onomwonden aan de orde.
Kun je de woningmarkt in beweging krijgen in een tijd als deze? Ja, staat te lezen in het nieuwe nummer van het Tijdschrift voor de Volkshuisvesting. Door middel van een interventiefonds waarmee je de bouwproductie garandeert. Geef een ontwikkelaar een afnamegarantie, zodat zijn afzetrisico nihil is en hij zijn projectfinanciering kan regelen. Een andere mogelijkheid is het verhogen van de Nationale Hypotheek Garantie (NHG), zoals inmiddels is gebeurd. Maar waarom werkt dat? “Het neemt in de huidige woningmarkt de onzekerheid en angst bij woningkopers en banken weg en grijpt zo direct in op de oorzaak van de wegvallende vraag naar woningen.” Verder in het tijdschrift: waarom ouderen tevredener over hun buurt zijn dan jongeren en waarom migranten het liefst in een gemengde wijk wonen.
In de moderne stedenbouw wordt groen vaak gezien als tegenhanger van gebouwde omgeving. De traditie uit de negentiende- en begin twintigste eeuw, waarbij het stadspark de stedeling moest wegvoeren uit de druk van het dagelijks leven, lijkt de afgelopen decennia in het slop te zijn geraakt. Hedendaagse parken zijn volop in beweging en drukken vooral stedelijke identiteit uit. Die heropleving van het stadspark gaat uit van kwaliteit, heeft aandacht voor maatschappelijke vraagstukken en een diverse groep gebruikers. Een nieuwe visie op het stadsgroen is daarom noodzakelijk.
Wat is er nodig om 10.500 atleten, 5.500 begeleiders, 3.000 officials, 35.000 vertegenwoordigers van de media, 45.000 vrijwilligers en vooral 4 tot 6 miljoen toeschouwers op te vangen en te begeleiden? Kortom, wat moet Nederland in huis hebben wil het de Olympische Spelen in 2028 kunnen huisvesten en welke ruimtelijke implicaties heeft dit? In een speciaal themanummer van Nova Terra wordt belicht hoe de Spelen uitgegroeid zijn tot een mega evenement, welke lessen er te leren zijn van Londen en vooral: waar moeten de Spelen plaatsvinden? In de Randstad? In het rivierengebied? Of toch in Amsterdam, precies honderd jaar na de Spelen van 1928. “Als we in staat zijn Nederland op Olympisch Niveau te brengen dan zet ons land een grote stap voorwaarts en zijn we in staat ons als Europees topland te profileren,” zegt Erica Terpstra in het voorwoord.
"Een van de kernproblemen van de woningmarkt is toch de hypotheekfinanciering," zegt Johan Conijn, bijzonder hoogleraar Woningmarkt. "Je hoort van makelaars in toenemende mate dat die stagneert. Terwijl hypotheken wel de brandstof zijn van de woningmarkt. Naarmate de banken in het verstrekken daarvan steeds terughoudender worden, komen er steeds minder transacties tot stand. En uiteindelijk gaat de markt daar kapot aan."
Maar ook aandacht voor Koopgarant - wat schiet je op met de keuze tussen kopen en huren - en de betrouwbaarheid van woonbehoefteonderzoek: doen mensen echt niet wat ze zeggen?
S&RO 2/2009 beschrijft de verschillende facetten van de zee en de kust. De zee is steeds minder terra incognita, bron van angst en dreiging, maar krijgt een eigen intrinsieke waarde toegekend. We willen de zee niet langer buiten houden, afschermen en bedijken. Inmiddels zien we de zee en de kust als kraamkamer van leven en bron van inkomsten. De zee is een generator voor onze gezondheid: als bron van vertier en vermaak, en – diametraal daartegenover – voor rust en retraite.
Eigenwoningbezit is in de eerste plaats een middel om een dak boven je hoofd te hebben en niet een bron van financiële zekerheid als alternatief voor overheidsuitgaven aan sociale zekerheid. Dat is een van de lessen van de financiële crisis in Azië tien jaar geleden, die nu ook voor Nederland opgaat. Het lijkt er steeds meer op dat degenen die zich aan de marge van de woningmarkt bevinden er verstandiger aan doen te huren dan zo snel mogelijk de markt op te gaan. Net als in Azië is het tijdperk van geloof in vastgoed als een object dat alleen maar in waarde stijgt, met als gevolg een snelle toename van het eigen woningbezit, ten einde. Zulke tijdperken zijn er al eerder geweest en in de jaren tachtig is in Nederland wel gebleken dat huizenkopers en beleidsmakers kort van memorie zijn.
_W10295.jpg)
S&RO 1/2009 staat in het teken van verandering. Met een knipoog naar Obama’s ‘a change is gonna come’ worden zes aansprekende transformatiegebieden, verspreid over Nederland, besproken. Geen staalkaart, maar wel representatief voor dé uitdaging van deze tijd: de herovering van de Nederlandse stad. Er zijn in Nederland veel aansprekende voorbeelden van transformatie. Gebieden met complexe problemen, maar ook prachtige ambities, aansprekende innovaties en ingewikkelde grondexploitaties. Gebieden die met veel kosten, zweet en tranen worden teruggegeven aan de stad.
Dat in een gezamenlijk document expliciet wordt verwoord dat de corporaties (ook) het publiek belang dienen en dat derhalve voldoende grond voor een publiekrechtelijk gefundeerd toezicht bestaat, dat is winst van het rapport van de Stuurgroep Meijerink. Het instituut corporatie komt echter niet ten principale aan de orde, aldus Jan van der Schaar in zijn analyse. Het debat over de kritiek dat corporaties te zeer in de luwte werken en te veel op autonomie zijn gericht, wordt met ‘Meijerink’ niet beëindigd.
In de zomer van 2008 heeft het Nirov-programma Water drie bijeenkomsten georganiseerd in het kader van het opstellen van het Nationaal Waterplan. Ruim honderd planologen, stedenbouwkundigen, (landschaps)ontwerpers en waterbeheerders zijn met elkaar in gesprek gegaan over de ruimtelijke doorvertaling van het waterbeleid. De uitkomsten van deze bijeenkomsten zijn weergegeven in deze Output. In aparte interviews is bovendien de visie van enkele deelnemers aan het debat 'Water 2040 en Later?' opgenomen.
Met de invoering van de nieuwe Wet ruimtelijke ordening (Wro) zijn de stadsregio’s de belangrijkste juridische bevoegdheden om de ruimtelijke ontwikkeling te sturen, kwijtgeraakt. Toch zijn er nog verschillende manieren waarop stadsregio's een belangrijke rol kunnen blijven spelen bij het gezamenlijk aanpakken van regionale problemen. In deze Output geeft het Nirov een overzicht van de overgebleven instrumenten en rollen die stadsregio's hierbij kunnen gebruiken. Het gaat dan om instrumenten als een intergemeentelijke structuurvisie, een convenant of een regionaal projectbureau. De stadsregio kan zich daarnaast bijvoorbeeld de rol van mediator aanmeten.
DEZE PUBLICATIE IS UITVERKOCHT. WEL KUNT U LANGS DEZE WEG DE PUBLICATIE ALS PDF BESTAND DOWNLOADEN.
In deze Output vindt u het verslag van zes excursies naar wijken waar gewerkt wordt aan fysieke, sociale en economische ontwikkeling. De zes wijken zijn: Korte Akkeren (Gouda), Dichtersbuurt (Oss), Heuvel (Breda), Goese Polder (Goes) Overvecht (Utrecht), en Woensel-West (Eindhoven). Ruim 250 professionals namen deel aan de excursies en hebben met eigen ogen kunnen zien hoe hard er gewerkt wordt aan de stedelijke vernieuwing in Nederland. Zij hebben inspiratie opgedaan in andere wijken, en ideeën waar ze in hun eigen praktijk mee verder kunnen. Zij spraken andere deelnemende professionals, inleiders ter plaatse, ervaringsdeskundigen, maar ook veel bewoners.
Het verheffen en verbinden van mensen zijn twee kernfuncties van de verzorgingsstaat en zijn samen te vatten als ‘empowerment’. Maar hoe kun je mensen ‘wapenen’ en activeren vanuit het huisvestingsbeleid? Wat de rollen zijn van de buurt, de wijk en de stad, en hoe kan de rijksoverheid daarbij faciliteren? Vier auteurs geven hun visie hierover in nummer 6 van het Tijdschrift voor de Volkshuisvesting. “Het altijd gaat om de juiste balans tussen paternalisme en zelfsturing. Empowerment vraagt subtiliteit,” zegt Radboud Engbersen. Iedere wijk/buurt moet een positief fysiek herkenningspunt hebben dat kan bijdragen aan de cohesie in een buurt, is de stelling van Cock Hazeu. Volgens Arjen Zandstra hebben we in Nederland een woonbeleid dat zich meer richt op het organiseren van solidariteit tussen groepen dan op het bevorderen van de keuzemogelijkheden van individuen. “Corporaties zijn dan wel niet verantwoordelijk voor de wijken, ze kunnen wel zelfstandig besluiten dat zij proberen partijen bij elkaar te brengen om maatschappelijke vraagstukken aan te pakken,” aldus Lenny Vulperhorst.
We zijn dit jaar een drempel overgegaan in de wereldgeschiedenis: voor het eerst leeft de helft van de mensheid in stedelijke agglomeraties. In de urban age blijven steden groeien. Ondertussen neemt op het wereldtoneel van de global cities de polarisatie toe. In reactie daarop worden nieuwe, metropolitane strategieën ontwikkeld: langetermijnplannen om groei te faciliteren en problemen als congestie en sociale en etnische polarisatie te adresseren. Hoe zien de leefbare, aantrekkelijke, goed functionerende, duurzame metropolen van de eenentwintigste eeuw er uit en op welke manier kan ruimtelijke planning bijdragen aan het realiseren van deze ideaalbeelden? S&RO 6/2008 geeft antwoord.
Stations zijn integraal onderdeel van de stad. Vernieuwing van station en stationsomgeving wordt vanuit een breder omgevingsperspectief aangepakt. Daarmee is het station niet langer alleen een halte voor openbaar vervoer, maar verworden tot generator van stedelijkheid. Het station wordt steeds meer gezien als ‘reizigersmachine’ en kristallisatiepunt van economische activiteiten. In het thema van S&RO 5/2008 wordt vanuit verschillende invalshoeken (architectuur, stedenbouw, procesmanagement, publiek-private samenwerking, beleving van tijd en ruimte) gereflecteerd op de herontwikkeling van stationslocaties. Daarmee wordt niet enkel een stand van zaken opgemaakt, maar ook dieper ingegaan op het slagen en/of falen van de ambitieuze ruimtelijke doelstellingen voor deze locaties.
Wijkidentiteit en branding worden steeds vaker ingezet als instrumenten bij de herstructurering of herontwikkeling van wijken. Branding wordt gebruikt om de identiteit van een wijk neer te zetten, nieuwe bewoners en investeerders aan te trekken en een gevoel van trots en saamhorigheid bij bewoners teweeg te brengen. Uit onderzoek in het Witte de Withkwartier in Rotterdam blijkt echter dat bewoners merkbeleving heel anders kunnen beleven dan deze bedoeld is. De opzet was een nieuwe identiteit tot stand te brengen door ‘kunst en cultuur’ centraal te stellen in de wijk. Door het aantrekken van geschikte ondernemers en bescheiden brandingactiviteiten is geprobeerd deze nieuwe identiteit te creëren. Voor een deel is dit ook gelukt. De wijk wordt geassocieerd met kunst en cultuur. De belangrijkste associatie voor bewoners en ondernemers is echter ‘gezelligheid’. Ook wordt de wijk geassocieerd met horeca. En dat is niet zo gek met het grote aantal horecagelegenheden in het Witte de Withkwartier.
Er zijn aanzienlijke etnische verschillen in eigenwoningbezit. Ook uit de jongste gegevens blijkt dit weer. Vooral Marokkanen zijn maar zelden huiseigenaar. De etnische verschillen blijven overeind na correctie voor inkomen, opleidingsniveau, huishoudenssamenstelling en leeftijd en worden niet alleen gevonden voor de feitelijke, maar ook voor de gewenste eigendomssituatie.
Wat cijfers: het eigenwoningbezit is vooral onder Surinamers en Turken de afgelopen jaren snel gegroeid: onder Surinamers van 15 naar 27 procent tussen 1994 en 2002, onder Turken van 7 naar 20 procent, onder Marokkanen van 4 naar 8 procent, onder autochtonen van 48 naar 56 procent. Bij Turken en Marokkanen is er ook in gewenste eigendomssituatie een aanzienlijk verschil met autochtonen. Gezien de omvang van dit verschil, en ook die van het verschil tussen Turken en Marokkanen onderling, is het zeer onwaarschijnlijk dat dit volledig wordt veroorzaakt door het anticiperen op discriminatie. Er moeten dus haast wel etnische verschillen in woonvoorkeuren zijn.
Niet iedereen snapt waarom planologen, stedenbouwkundigen en (landschaps)architecten vakmatig verwonderd, en bij vlagen verbijsterd, na vakantie terug naar huis keren. De schoonheid van het Toscaanse landschap kan ook de niet-vakgenoot nog wel zien, maar waarom omgereden voor die volautomatische tram in Lille? Moest de magnetische schoonheid van het Guggenheimmuseum in de binnenstad van Bilbao nu echt van alle kanten op de foto? Waarom ergerde u zich zo aan de ruimteverkwisting bij de grootschalige detailhandel in het buitengebied? Uw gezin vond die hypercoop met zestig kassa’s toch superhandig? De wisselwerking tussen ruimte en vakantie staat centraal in het thema van S&RO 4/2008. Uiteenlopende bijdragen dienen als referentiekader voor uw eigen beroepsgedeformeerde vakantie-ervaringen.
Het is opmerkelijk dat we grenzen al enkele eeuwen vrijwel automatisch opvatten als staatsgrenzen en verbeelden met lijnen. Dat statische beeld wordt nog steeds werktuiglijk geïnternaliseerd in onze planningspraktijken en ruimtelijkeordeningsvraagstukken. We trappen nog steeds in de val van het denken in-, en ruimtelijk ordenen aan de hand van territoriale staten. Daarmee gaat een potentieel rijke verbeeldingskracht en interpretatieruimte voor de ruimtelijke ordening en de mogelijke constructie van transnationale grenslandschappen verloren. S&RO 3/2008 onderzoekt hoe een begin gemaakt kan worden met het nadenken over een ruimtelijke ordening van grenzen die meer recht doet aan de concrete grenspraktijken, of juist ruimte biedt aan nieuwe transnationale potenties.
Tien jaar geleden werd de aanzet gegeven om particulier opdrachtgeverschap (PO) in de woningbouw te stimuleren. Het geeft de woonconsument meer zeggenschap bij het ontwerpen en laten bouwen van de eigen woning. Het doel - een derde van de nieuwbouw PO vanaf 2005 tot 2010 - blijkt echter bij lange na niet gehaald. Sinds het rijksbeleid PO wil stimuleren, loopt het aandeel PO terug. Naar de oorzaken van deze vrij negatieve beleidsresultaten blijft het nog in hoge mate gissen en blijft het rijk zelf ook vrij stil. Te weinig vrije kavels waren en zijn een grote belemmering voor meer PO, vooral in stedelijke regio’s. Het aanbod van vrije kavels is vanouds gericht op het dure segment van vrijstaande woningen op grotere kavels. In woningmarkten van veel stedelijke regio’s doet de krapte nog een schep bovenop de grondprijzen. Vooral daar gaat het geringe aanbod aan vrije kavels gelijk op met hoge grondprijsniveaus.
Beelden en symbolen maken onlosmakelijk deel uit van het leven in de stad. De toenemende aanwezigheid van audiovisuele media in de stedelijke ruimte wijst ons op de hyperaudiovisuele ervaring van de hedendaagse stad. Die symbolische verbeelding van de stad wordt wel eens afgedaan als zweverig, als iets waar vooral kunstenaars en intellectuelen zich mee bezighouden. Maar verhalen, beelden, symbolen en discoursen maken een stad ook. Zij zijn onvermijdelijk onderdeel van de politieke strijd om publieke ruimte. S&RO 2/2008 laat zien welke betekenissen en ideeën over de inrichting van de stedelijke ruimte in beelden worden uitgedrukt. En geeft antwoord op de vraag hoe de door professionals geproduceerde beelden en symbolen zich verhouden tot de alledaagse stedelijke ruimte.
_H13495.jpg)
Het woonbeleid van Amsterdam in de komende jaren kenmerkt zich door veel nieuwbouw en een grondige transformatie van de woningmarkt. Het wil zo mensen die wooncarrière willen maken voor de stad behouden, potentiële vertrekkers aan zich binden en de stad toegankelijker maken voor starters.
‘Grond, Geld en Gebiedsontwikkeling’ is een bundeling van artikelen over tien heikele kwesties in de ruimtelijke ordening en gebiedsontwikkeling. Naast de verhandelbare ontwikkelingsrechten zijn dit onder andere de onduidelijke Europese regels over aanbesteding en de ondoorzichtige structuren bij publiek-private samenwerking.
DIT BOEK IS UITVERKOCHT. WEL KUNT U LANGS DEZE WEG HET BOEK ALS PDF-BESTAND BESTELLEN, VOOR DE HELFT VAN DE PRIJS VAN HET PAPIEREN BOEK (9 IPV 18 EURO (LEDEN) OF 13,50 IPV 27 EURO (NIET-LEDEN). Prijzen zijn excl. btw.
Sinds enige tijd staat het Nederlandse cultuurlandschap weer volop in de belangstelling. Zowel bij het brede publiek, bestuurders en politici als in de vakwereld van stedenbouwkundigen en planologen is er aandacht voor landschap en landschappelijke kwaliteit. Het typisch Nederlandse (of preciezer: Hollandse) landschap van dijken, polders en sloten veranderd op sommige plekken in een hyperreële wereld van golfbanen, skischansen en struisvogels. Hoewel het landschap in veel beleidsnota''s als collectief goed wordt aangemerkt, is het de afgelopen decennia door processen van democratisering en bestuurlijke decentralisatie steeds minder de resultante van een collectief project. Wat is nu eigenlijk nog de betekenis, reikwijdte en draagkracht van het landschapsbegrip in de hedendaagse ruimtelijke ordening?
De hervormingen in de volkshuisvesting die halverwege de jaren negentig zijn doorgevoerd, zijn een groot succes. Tenminste wel als je ze afmeet tegen de destijds geformuleerde doelstellingen. Door de bruteringsoperatie en verzelfstandiging zijn de overheidsuitgaven sterk afgenomen en van centrale sturing is nauwelijks meer sprake. Toch is de overheid niet tevreden en is er kritiek op de woningcorporaties. Hierdoor zijn veel corporaties gefrustreerd en denken sommige aan privatiseren. Maarten Veraart schetst in het nieuwste nummer van het Tijdschrift voor de Volkshuisvesting de (on)mogelijkheden van opting out in de volkshuisvestingssector. Dit doet hij aan de hand van een analyse van het huidige sturingsmodel en ervaringen met privatisering in andere sectoren. Daarnaast in dit nummer onder meer aandacht voor de dubbelrol van gemeenten op de grondmarkt, de huisvestingsproblemen en het economisch belang van arbeidsmigranten en de resultaten van de herstructurering in de Rotterdamse wijk Hoogvliet.
”˜Ga nou eens op de lange termijn zitten.' Deze woorden komen van voormalig Eerste-Kamerlid Wolter Lemstra. De Startnotitie Randstad 2040 is het eerste antwoord van het kabinet en vormt de opmaat voor enkele maanden van discussie, onderzoek en ontwerp. Deze editie van Nova Terra is een stevige inhoudelijke bijdrage aan deze ronde.
Voor de rechtgeaarde vakgenoot is 2040 weliswaar ver weg maar een inspirerend punt op de horizon. Waar zelfs een omzetting van bedrijventerrein naar woon-werklocatie als gauw tien jaar in beslag neemt is 2020 – de officiële planhorizon van de Nota Ruimte – al akelig dichtbij. Enkele decennia verder kijken geeft ruimte om zaken structureler te benaderen. En daar is genoeg aanleiding voor. Denk maar eens aan de toekomst van Schiphol of de ruimtelijke aanpassing aan klimaatverandering.
Deze publicatie is gebaseerd op een reeks excursies die in 2007 in het kader van stedelijke vernieuwing is georganiseerd. De verschuiving van fysieke naar sociale en economische aspecten stond daarbij centraal. De menselijke factor in de zin van emoties, binding en creativiteit van de bewoners enerzijds en kennis, kunde, en betrokkenheid van de beroepskrachten in de wijken anderzijds speelt een belangrijke rol bij het vernieuwingsproces. Om dit goed te kunnen organiseren is aandacht nodig voor participatiemethoden en uitvoeringsinstrumenten in de zin van menskracht, financiële en organisatorische middelen. Het afgelopen decennium heeft stedelijke vernieuwing veel bereikt in de probleemwijken van tien jaar geleden.
In de CoP 'Regionale Strategieën' zijn nieuwe inzichten ontstaan over het effectief besturen van een stadsregio of stedelijk netwerk. De praktijkervaringen van de leden van deze CoP en de oogst van drie jaar Nirov meerjarenprogramma 'Van Stad Naar Regio' vormen de basis voor het boek 'De grenzeloze regio; Praktijkboek regionale strategieën'. Daarmee levert het boek nieuwe inzichten en een wetenschappelijke beschouwing over stedelijke netwerken. Jaap Modder, bestuursvoorzitter van de Stadsregio Arnhem Nijmegen, reikte namens de leden van de Community of Practice tijdens dit congres het eerste exemplaar uit aan Chris Kuijpers DG Ruimte, Ministerie van VROM.
Deze publicatie is uitverkocht.
"Gebiedsontwikkeling staat of valt met goed opdrachtgeverschap", aldus Friso de Zeeuw, praktijkhoogleraar Gebiedsontwikkeling TU Delft en Fred Schoorl, directeur Nirov. Zij doen deze uitspraak in deze door hen samen uitgegeven publicatie. Aanleiding voor het maken van de publicatiewas de Week van de Gebiedsontwikkeling eind 2006 aan de TU Delft. De publicatie is tot stand gekomen naar aanleiding van de Week van de Gebiedsontwikkeling eind 2006 aan de TU Delft en door het Nirov-meerjarenprogramma Gebiedsontwikkeling geënitieerde verdiepende interviews met verschillende opdrachtgevers.
Ruimte voor consumptie houdt de planologische gemoederen al decennialang bezig. Door de jaren heen is de traditionele hiërarchische indeling van de distributieplanologie voor winkels en voorzieningen vervangen door een meer functionele indeling. Toch lijkt die indeling steeds minder te voldoen. Nu het rijk haar beleid voor perifere en grootschalige detailhandelsvestigingen heeft losgelaten, lijkt er meer ruimte voor initiatieven vanuit de markt te komen. Grootschalige retail- en leisureformules en de verschuivingen in het locatiepatroon van leisure en retail kunnen aanzienlijke ruimtelijke consequenties hebben. S&RO 6/2007 brengt die consequenties in beeld.
Het lijkt soms alsof de wijkenaanpak het complete debat over bouwen en wonen overheerst. Inderdaad weten de massamedia het wijkennieuws te vinden en is minister Vogelaar door haar veertigwijkenaanpak een van de bekendste ministers in het kabinet. Maar eigenlijk is de wijkenaanpak niets anders dan een concrete vertaalslag van tal van volkshuisvestingsdossiers. De redactie van het Tijdschrift voor de Volkshuisvesting vond het hoog tijd worden om een aantal van deze dossiers uit te lichten. Zo gaat Jan van der Schaar in een mooi en gedegen artikel in op het huurbeleid en de maatschappelijke gevolgen die keuzes hierin hebben. Carlinde Adriaanse neemt het sociale klimaat van buurten onder de loep aan de hand van de a-typische wijk Buitenveldert in Amsterdam. Na lezing van dit nummer van Tijdschrift voor de Volkshuisvesting kunt u beter gefundeerd uw gedachten laten gaan over de wijkenaanpak.
Het rationele ritme van de dag stond lange tijd in schril contrast met het ritme van de nacht. Met de opkomst van de vierentwintiguurseconomie wordt de scheiding tussen dag en nacht echter steeds minder strikt. We moeten de nacht dan ook niet langer beschouwen als een soort van Groene Hart in de tijd. Maar eerder als een wezenlijk onderdeel van het dagelijkse leven. Dat met allerlei creatieve, culturele, sociale, economische en technologische toepassingen een volwaardig onderdeel van de publieke ruimte in de stad kan worden. De nacht als een nieuw soort te ontwikkelen achterland, het is een belangrijke opgave voor de ruimtelijk onderzoekers en ontwerpers van vandaag. Zeker nu de focus van het ruimtelijke debat is verschoven naar dat van de duurzame leefomgeving.
Hoe meer de politiek het laat afweten, hoe eensgezinder het maatschappelijk middenveld. Afgaande op de steun voor het VROM-raadsadvies over de woningmarkt zou je deze stelling kunnen verdedigen. In ''Tijd voor keuzes, perspectief op een woningmarkt in balans'' wordt de noodklok geluid over de woningmarkt. Hij zit vast en gaat steeds vaster zitten. Hoe langer deze situatie blijft voortduren, hoe groter de schade die wordt aangericht, zowel binnen als buiten de vastgoedsector. De VROM-raad doet concrete voorstellen om uit het moeras te komen. Woonbond, IVBN (de organisatie van vastgoedbeleggers) en Vereniging Eigen Huis onderschrijven de hoofdlijnen van het advies van harte. Het VROM-raadsadvies en de reacties daarop worden belicht in het nieuwste nummer van Tijdschrift voor de Volkshuisvesting. Daarnaast onder meer aandacht voor het (schijn?)akkoord tussen minister Vogelaar en Aedes, schokkend gebrek aan gemeentelijke visie op de probleemwijken en woningtellingen die niet blijken te kloppen (maar die wel in diverse onderzoeken worden gebruikt).
In de publicatie Thuis in 2020, een kookboek voor professionals, wordt vanuit verschillende invalshoeken hetzelfde dilemma belicht: hoe komen we tot een meer vanzelfsprekende centrale rol voor bewoners / gebruikers in het ontwerpen van woning en woonomgeving. Ontwerpers, ontwikkelaars, overheid, corporaties en de wetenschap komen aan het woord. U ziet bovendien in een fotoreportage voorbeelden van de vele verschillende manieren waarop bewoners met het ontwerp en gebruiksmogelijkheden van hun woning omgaan: in de stad, op Vinex-locaties en op het platteland.
De publicatie Leiderschap in een ander klimaat benadrukt de noodzaak van een bestuurlijke en maatschappelijke transitie. Het boek is het resultaat van een Masterclass ”˜water voor bestuurders' die handelde over klimaat, water en gebiedsontwikkeling.
Hoewel Europese steden op allerlei fronten van elkaar verschillen en daarmee de problematiek, hebben ze toch ook dingen met elkaar gemeen. Wat betreft mobiliteit is vrijwel overal dezelfde problematiek waarneembaar: capaciteits- en milieukwesties. Het Europese onderzoeksproject Connected Cities brengt de diverse ervaringen bij elkaar en deelt de kennis. Nova Terra, het tijdschrift over vernieuwend ruimtegebruik heeft hier een speciaal, Engelstalig themanummer aan gewijd, alweer het vierde in een reeks. In dit nummer is speciale aandacht voor de immense vervoersproblematiek in Zuidoost-Engeland.
Deze publicatie is verschenen naar aanleiding van de workshop Mitigation Planning op 25 en 26 april 2007. De workshop stond in het teken van de Amerikaanse en Engelse ervaringen met het beperken van de schade als gevolg van overstromingen. Centraal stond het Mitigation Planning Process voor het beoordelen van de overstromingsrisico’s en het benoemen van maatregelen om de gevolgen van overstromingen te beperken.
De workshop en de publicatie zijn tot stand gekomen op initiatief van het ministerie van Verkeer en Waterstaat DG Water in samenwerking met Rijkswaterstaat en het Nirov programma Water.
Noord-Nederland heeft al jarenlang het gevoel er een beetje bij te hangen. Ondanks vele structuurversterkende maatregelen, plannen voor snellere verbindingen met het Westen en verschillende ruimtelijke projecten, blijven de provincies Groningen, Friesland en Drenthe het idee hebben achter te lopen op de rest van Nederland. Maar waarom eigenlijk? Het Noorden heeft voldoende eigen kwaliteiten, die de decennialange pogingen een kopie van de Randstad te willen worden onnodig maken. S&RO 4/2007 laat zien hoe Noord-Nederland op uiteenlopende terreinen uit kan gaan van de eigen kracht.
Het zal altijd wel lastig blijven om goede regels op te stellen voor hybride organisaties als corporaties. Enerzijds dienen ze het publieke belang, anderzijds opereren ze in een omgeving waar de wetten van de markt gelden. Europese regelgeving omtrent mededinging maakt het nog complexer. Beleggerskoepel IVBN heeft onlangs een klacht ingediend bij de Europese Commissie over oneigenlijke staatssteun die corporaties zouden ontvangen.
Hugo Priemus gaat in het Tijdschrift voor de Volkshuisvesting uitgebreid in op deze klacht. Ook rond de krachtig ter hand genomen wijkenbenadering cirkelen wezensvragen. Waar draagt de wijkaanpak nu aan bij en is het wel de meest effectieve manier om problemen aan te pakken? Ook de keuze van de veertig wijken van minister Vogelaar staat ter discussie. Sako Musterd, Wim Ostendorf en Wouter van Gent tonen met gedegen onderzoek aan dat de ''objectieve'' criteria niet tot de meest effectieve keuze hebben geleid.
In de architectuur, stedenbouw en planologie is een hernieuwde belangstelling ontstaan voor het alledaagse leven. Het gebruik van de omgeving en de betekenissen die aan de ruimte worden toegekend staan daarbij centraal. Toch is het alledaagse een tamelijk ongrijpbaar begrip dat zich moeilijk laat plannen en ontwerpen. Stedenbouw en planologie moeten daarom meer rekening houden met de pluriforme en veranderlijke praktijken van alledag.
Een wijk als merk zien, het lijkt niet de meest voor de hand liggende kijk. En kun je er bijvoorbeeld een beslissing over sloop of renovatie op baseren? In het nieuwste nummer van Tijdschrift voor de Volkshuisvesting wordt aan de hand van de Haagse wijk Mariahoeve aangetoond dat dit mogelijk en zinvol is. Met ''wijk-branding'' komen de kwaliteiten en eigenaardigheden scherper in beeld. Daarnaast wordt in het tijdschrift een wetenschappelijke studie toegelicht over de kloof tussen verhuizen en de verhuiswens. Soms geven mensen aan te willen verhuizen en doen ze het niet en vice versa. Doordat deze verschillen buiten beeld blijven bij de meeste woononderzoeken, leidt dat uiteindelijk tot onderschatting van de vraag naar goedkope woningen en zorgwoningen.
Binnenstedelijk bouwen is bijna een vanzelfsprekend beleidsdoel. Het spaart open ruimte, houdt steden vitaal, beperkt mobiliteit en maakt openbaar vervoer rendabel. Maar er verschijnen wolken aan de beleidshemel. Uit een maatschappelijke kosten-batenanalyse van VROM en Financiën blijkt dat binnenstedelijk bouwen een moeilijke tijd tegemoet gaat. Voornaamste reden is dat de ''makkelijke'' ontwikkelingslocaties opraken. De kosten wegen bij de moeilijke locaties niet meer op tegen de (maatschappelijke) opbrengsten. Dit is echter niet de ervaring van veel mensen (procesdeskundigen, ontwerpers, ontwikkelaars) uit de praktijk. Zij zien juist volop mogelijkheden. Het wordt dus tijd dat deze goede praktijken worden gedeeld met de vakwereld. Nova Terra faciliteert dit in een special die in samenwerking met VROM is gemaakt. Het nummer verschijnt op 26 mei en wordt beschikbaar gesteld aan de deelnemer van een groot congres over binnenstedelijk bouwen op 31 mei.
De opwarming van de aarde heeft grote invloed op de voorwaarden waaronder in Nederland ruimtelijke ordening en stedenbouw wordt bedreven. Welke invloed dat zal zijn, en hoe, is slechts bij benadering te voorzien. Duidelijk is wel dat er méér nodig is dan alleen een betere rivier- en kustbeheersing. De klimaatverandering is een mondiaal verschijnsel waarvan de schokken mondiaal doorwerken via de wereldomspannende netwerkeconomie. S&RO 2/2007 laat zien hoe.
De wijkaanpak staat in de belangstelling als nooit tevoren. Minster Vogelaar van Wonen en Integratie heeft veertig wijken aangewezen die op speciale aandacht kunnen rekenen. Het nieuws was nog niet uit of er werden al kanttekeningen geplaatst bij de keuzecriteria. In het nieuwe nummer van Tijdschrift voor de Volkshuisvesting wordt uitgebreid aandacht besteed aan het beleid van het kabinet Balkenende 4 (geanalyseerd door Hugo Priemus) en de wijkaanpak. Hoe moet je het niet doen en hoe juist wel? Wanneer gaat het mis en wanneer gaat het goed?
Het bestuur van de Hudig-stichting heeft een Hudig-penning toegekend aan prof. H.E. (Riek) Bakker voor haar grote bijdrage aan nieuwe praktijken van ontwikkelingsgerichte ruimtelijke ordening. Inhoudelijk is haar grote kracht dat zij als geen ander weet bloot te leggen op welke plekken en voor welke opgaven een stedenbouwkundige ingreep wonderen kan verrichten. "Als een politiehond snuffelt Riek Bakker rond en als zij de kans heeft gevonden, de gouden ingreep die van alles in gang kan zetten, begint zij te blaffen", aldus deze considerans van het Hudig-bestuur.
De Hudig-penning is in 1934 ingesteld ter nagedachtenis aan één der voormannen van de volkshuisvesting en stedenbouw in Nederland, de progressieve liberaal mr. D. Hudig die in 1917 een van de oprichters van het Nirov was.
De slechte verkeersontsluiting van veel Vinex-locaties toont aan dat een goede verknoping van de infrastructuur met een nieuwe wijk of kantoorlocatie een complexe opgave is. In deze Output beschrijven Willem Buunk en Raymond Linssen een aantal projecten waar deze mobiliteiteitsgerichte gebiedsontwikkeling met succes is toegepast.
Aan bod komen onder andere W4 Leiderdorp, de Zuidas, de N201 Aalsmeer en de Eindhovense A2-zone en Flightforum. Het zijn enkele van de weinige voorbeelden waarin overheden en bedrijven erin zijn geslaagd de meerwaarde te benutten van een goede samenhang van de ontwikkeling van het vervoerssysteem (wegen en OV) met de ontwikkeling van stad of dorp. Deze voorbeelden laten zien dat mobiliteitsgerichte gebiedsontwikkeling de nieuwe praktijk moet worden voor de ontwikkeling van steden en regio's.
In 2006 gingen een kleine 200 professionals op excursie naar 6 van de 56 wijken. Tijdens ieder bezoek stond één thema centraal. Dit thema werd aangesneden vanuit de praktijk van de gastheer. Na een wandeling waarin het verhaal concreet werd, was het aan de deelnemers om kritisch te reflecteren en ervaringen uit te wisselen. Leren in en met de praktijk dus.
Deze publicatie geeft een impressie van de zes excursies die het Nirov in samenwerking met het ministerie van VROM in 2006 organiseerde naar Helmond, Leiden, Maastricht, Deventer, Rotterdam en Utrecht. Binnen elk thema wordt aangegeven waar de problemen zich in de praktijk op toespitsen en hoe ze opgepakt kunnen worden.In de epiloog worden de belangrijkste conclusies en lessen uitgelicht.
Het Nederlandse zorglandschap ondergaat een landverschuiving. De voorheen buiten de stad gelegen terreinen voor gehandicapten en psychiatrische instellingen, verliezen hun oorspronkelijke bewoners. Omgekeerd vinden veel functies die we normaal in het ziekenhuis vinden, hun weg naar de buitenwijken. De toegenomen marktwerking bepaalt ook in de zorgsector het aanbod. Dat leidt tot nieuwe concepten, coalities en een ontwerpopgave. Dit eerste nummer van S&RO brengt de ruimtelijke consequenties daarvan in beeld.
Op 15 februari ging het Amsterdamse Bos en Lommerplein na driekwart jaar weer open voor winkeliers en marktlieden. Zwaktes in de bouwconstructie zijn volledig hersteld. Is het daarmee einde verhaal en kunnen we rustig gaan slapen? Helaas niet, zo constateert Hugo Priemus in een artikel. Kijkend naar het bouwproces en de vergunningverlening is de kans groot dat op andere plekken ook onvolkomenheden aan het licht zullen komen. Priemus doet een aantal aanbevelingen om herhaling te voorkomen. Met aandacht voor het meten van maatschappelijke prestaties van woningcorporaties en een doorwrocht artikel over de toegenomen samenhang tussen de marktprijs en de WOZ-waarde van woningen.
Onlangs verscheen weer een nieuw, Engelstalig nummer van Nova Terra. In dit nummer vormt het EU-programma Connected Cities de rode draad. Dit programma is gericht op duurzame mobiliteit in stedelijke gebieden. Welke problematiek speelt er in diverse Europese steden en vooral: welke oplossingen zijn er al voorhanden, wat kunnen we van elkaar leren? Als Nederlands voorbeeld wordt het project Stedenbaan in Zuid-Holland uit de doeken gedaan. Daarnaast onder bijdragen over de hogesnelheidstrein in Noordwest-Europa, light rail in (gidsland) Frankrijk en een strategie voor mobiliteit en stedelijke ontwikkeling in Duitsland.
Als tegenhanger van het adagium Bouwen, bouwen, bouwen daagt het Nirov-Meerjarenprogramma Wonen (2005 – 2007) de vakwereld uit om tot meer kwaliteit voor het wonen te komen. De aandacht vestigt zich gemakkelijk op de middeninkomens. De wens de kloof tussen huur en koop over te springen is daar immers het grootst. En markt bieden voor woonwensen uit deze grote groep blijft moeilijk, maar loont. In deze Output dienen de drie pijlers van het Grotestedenbeleid, fysiek, economisch en sociaal, als kapstok. Het vraagstuk van de maatschappelijke integratie van bewoners in achterstandsbuurten moet natuurlijk integraal worden opgepakt. ''Er moeten weerbare wijken ontstaan'', riep Martien Kromwijk op het Nirov-begrotingsdebat. Dat begint bij mensen. Om daarin succesvol te zijn, blijft het belangrijk argumenten vanuit de diverse invalshoeken op tafel te krijgen.
Deze publicatie markeert het einde van de excursies binnen het Innovatie Programma Stedelijke Vernieuwing (IPSV). Dit boekje biedt ”˜a room with a view'. Vier onderwerpen die tijdens de IPSV-excursies, soms zijdelings, soms onverwachts, ter sprake kwamen, worden in column-achtige essays behandeld en ingekleurd met een praktijkvoorbeeld. Het geeft een inzicht in een aantal van de open eindjes van het IPSV programma en de ontwikkelingsrichtingen in de stedelijke vernieuwing. Ook de komende jaren zal het Nirov in opdracht van het ministerie van VROM excursies blijven organiseren.
Recentelijk mag de volkshuisvesting zich verheugen in een bovengemiddelde belangstelling van economen. Met name de vraag waarom de woningmarkt niet naar behoren functioneert (en wat daaraan te doen valt), is onderwerp van analyse. Zo''n blik ''van buiten'' werkt verfrissend maar behoeft ook nadere duiding van de vakgemeenschap. In het zojuist verschenen nummer van Tijdschrift voor de Volkshuisvesting komen de professionals uitgebreid aan het woord, onder de noemer ''naar een volwassen woningmarkt''. De Nirov discussiedagen Bouwen en Wonen vormden de onderlegger voor dit themanummer. De meest geschikte papers die voor de discussiedagen werden geschreven, zijn in bewerkte vorm gepubliceerd. Het geheel levert een mooi overzicht op van de huidige discussie over deze actuele kwestie.
In dit nummer is ruime aandacht voor het verschijnsel van ''growth engines'' grote ruimtelijk-economische clusters die als een groeimotor voor een stad of stadsregio fungeren. Te denken valt aan universiteiten, ziekenhuizen en scholen. Growth engines spelen een cruciale rol in het aantrekken van een kansrijke beroepsbevolking, door Richard Florida aangeduid als ''creative class''. Om dit effect optimaal uit te buiten, is het zaak goed na te denken hoe de growth engines precies in te passen in de stad. In Nova Terra wordt dit uit de doeken gedaan middels enkele theoretisch getinte artikelen en casuëstiek.
Het gebrekkige aanpassingsvermogen is een terugkerend probleem in de Nederlandse ruimtelijke ordening. Dit is des te urgenter nu de dynamische maatschappij en de toenemende internationale concurrentie een haast voortdurende verandering van stedelijke gebieden vragen. In Japan hebben ze daar al aardig wat ervaring mee. Het meest in het oog springend is de flexibiliteit van de Japanse stad Tokio, die na twee ingrijpende aardbevingen weer is opgebouwd. Wat kan Nederland van deze stad leren? Deze vraag staat centraal in het zesde nummer van S&RO.
In vervolg op het succesvolle congres Kansen aan de Kust, dat 1 september 2006 in Noordwijk heeft plaatsgevonden is de gelijknamige publicatie verschenen. Deze bevat de visie van een groot aantal stakeholders in een zoektocht naar de ziel van de kust.
Met bijdragen van o.a. Riek Bakker (Adviescommissie Gebiedsontwikkeling), Elco Brinkman (Bouwend Nederland),Peter Noordanus (AM), Marnix Norder (gemeente Den Haag), Dirk Sijmons (Rijksadviseur voor het landschap) en Lenie Dwarshuis- van de Beek (gedeputeerde Water provincie Zuid-Holland). Auteur: Karin Anema.
Een afgetreden minister, een quasi-missionair kabinet, landelijke verkiezingen op til. Van de dossiers huurbeleid en fiscale behandeling van de (koop)woning is het volstrekt onduidelijk welke kant het op zal gaan. De verkiezingsuitslag kan bepalend zijn maar misschien ook niet. En dan nog een woningmarktvisie waarvan aan de houdbaarheidsdatum ernstig wordt getwijfeld. Nee, de woningmarkt bevindt zich niet bepaald in rustig vaarwater. Er moet iets gebeuren maar wat? Om - op papier althans - enige orde in de chaos te scheppen heeft het Tijdschrift voor de Volkshuisvesting een fors themanummer aan de woningmarkt gewijd. Onder anderen Peter Noordanus, Hugo Priemus, oud-wethouder Duco Stadig en Frank van Loon (Vereniging Eigen Huis) laten hun licht schijnen.
Het tijdperk van de Nederlandse ruimtelijke ordening lijkt ten einde. De nationale beleidsagenda is al een tijdje akelig leeg en op het bovenlokale schaalniveau gebeurt er weinig. Door decentralisering van bevoegdheden is het bestuurlijke en politieke speelveld complexer geworden. Ook burgers zijn mondiger en mobieler. Maar of dit direct betekent dat er van ruimtelijke ordening in Nederland geen sprake meer is, valt te betwijfelen. Want, is die agenda van de Nederlandse ruimtelijke ordening werkelijk zo leeg? Of gloort er een nieuwe toekomst?
De afgelopen jaren hebben professionals in de ruimtelijke ontwikkeling via publicaties, trainingen, studiedagen en vakexcursies kennisgemaakt met het nieuwe fenomeen gebiedsontwikkeling. Sommige vakgenoten zijn hiermee intensief aan de slag gegaan, waardoor een nieuwe beroepscategorie is ontstaan: de gebiedsontwikkelaars. Intussen verscheen in april 2006 op initiatief van Habiforum, Nirov en het ministerie van VROM ”˜NederLandBovenWater, een praktijkboek voor gebiedsontwikkeling', gebaseerd op de eerste ervaringen van bestuurders en professionals met ontwikkelingsprojecten. Kenmerkend voor een proces als dit is het ''trial and error'' karakter. Verspreid over het land en in diverse situaties wordt gezocht naar een nieuwe benadering en naar nieuwe oplossingen. Daardoor is het werkveld nogal onoverzichtelijk. De behoefte aan informatie en met name het delen van nieuwe kennis is groot. Gebiedsontwikkeling is kortom actueel, nieuw en zeer in beweging. Deze Output hoopt een helder beeld te scheppen van de huidige ontwikkelingen.
Een ruimtelijk concept dat een halve eeuw standhoudt, je maakt het niet vaak mee. Het concept bundeling valt die eer ten deel en dat geeft alle reden er een boek over uit te brengen. Rianne Zandee, programmaleider van het Kennisplatform Verkeer en Vervoer (KpVV) deed dat. Het Nirov begeleidde de productie. Wat is de kracht van het concept bundeling? En waarom is het zo bruikbaar voor de ruimtelijke inrichting van Nederland? Dit boek is een zoektocht naar de betekenis van bundeling van verstedelijking en infrastructuur in verleden, heden en toekomst. Met bijdragen van o.a. Anne Schram, Frank van der Hoeven, Willem Buunk, Karst Geurs, en Hans Hilbers.
''Bundeling: een gouden greep?'' werd op 12 oktober 2006 gepresenteerd tijdens het congres Ruimte en Mobiliteit gebundeld van het KpVV.
In dit nummer speciale aandacht voor visionaire studies. Zoals een artikel over de kansen die klimaatverandering biedt voor de ruimtelijke inrichting van het Noorden des lands. En twee artikelen over innovatieve kasconcepten, waarmee de energie-intensieve glastuinbouwsector tientallen procenten op het energieverbruik kan besparen. Daarnaast agenderen oud-wethouder van Amsterdam Duco Stadig en Bouwfonds-directeur Friso de Zeeuw de doorgeslagen regelzucht in Nederland, die een verlammende werking op de ontwikkeling heeft. Zij typeren dit als de nieuwe Pruikentijd.
In de jaren negentig was er geregeld een opvlammend debat over de positie en toekomst van de stedenbouw. De stedenbouw zou in een crisis verkeren. Van zo’n discussie is de afgelopen jaren nauwelijks sprake meer. Heeft de stedenbouw zich inmiddels hersteld? Hoe is gereageerd op het pluriformere opdrachtgeverschap, de veranderde maatschappelijke context, de concurrentie van andere ontwerpdisciplines en de actualisering van het instrumentarium? In S&RO 4/2006 een verkenning van de stedenbouw aan de hand van het stedelijk project.
Als de volkshuisvesting een heilligencultus zou kennen, zou wijlen staatssecretaris Ennaeus Heerma daar zeker deel van uitmaken. Hij heeft met de verzelfstandigingsoperatie van woningcorporaties de sector grondig, succesvol en duurzaam hervormd. Zijn Nota Volkshuisvesting in de jaren negentig is een bewierookt beleidsstuk.Maar nieuwe ontwikkelingen vragen toch om nieuwe oplossingen die Heerma niet kon voorzien. Dit constateert Jan van der Schaar (RIGO/ UvA) in een artikel in het nieuwste nummer van het Tijdschrift voor de Volkshuisvesting. Ook in andere artikelen worden zaken aangeroerd die, buiten het bouwwerk van Heerma om, om een oplossing vragen. Zo is daar het concreet maken van de maatschappelijke doelstelling van corporaties, uiteengezet door George de Kam e.a. Ook is er een internationale vergelijking over het taakveld van corporaties.
De aandacht voor stedelijke netwerken is groeiende. De Nota Ruimte wees enkele stedelijke netwerken aan zoals Brabantstad, Groningen-Assen, en Tripool Limburg. Ook de Randstad wordt beschouwd als samenhangend netwerk, hoewel soms opgedeeld in een Noord- en Zuidvleugel en een Groene Hart. In deze Output gaat Geert Teisman, hoogleraar Bestuurskunde aan de Erasmus Universiteit, in op de vraag of stedelijke netwerken indicatief zijn voor nieuwe bestuurlijke inzichten en een daaraan gekoppelde beleidsomslag. Of gaat het om een modieus ruimtelijk concept, waarover korte tijd wordt gesproken maar dat daarna terechtkomt in de vergaarbakvan concepten die het niet haalden?
Het ”˜Nothing changes, really'. Deze slagzin voert een bekende Whiskystoker om zijn drank te associëren met traditie en onveranderbaarheid. Een kaart van de Randstad uit 1927, toen vliegpionier Albert Plesman over West-Nederland vloog en de naam Randstad introduceerde, zou niet misstaan bij deze slogan. Zoveel is er al gerekend, gebouwd, bestuurd, getekend, georganiseerd en vooral gepraat over die stedenconcentratie in het westen van Nederland. Maar of het concept van een stedenring met een open middengebied iets heeft veranderd aan de planologische realiteit, is twijfelachtig.
Zijn de ontwikkelingen in de vleugels nu het begin van een echt metropolitaan bestuur of is het ”˜Nothing changes, really'?
Tussen nu en 2012 komt er in Nederland 32.000 hectare bedrijventerrein bij. Daarnaast ligt er 21.000 hectare te wachten op herstructurering. Dit maakt het bedrijventerrein tot een grote publieke opgave. Publiek, want in Nederland wordt tachtig procent van de bedrijventerreinen ontwikkeld door gemeenten. De opgave ligt echter niet alleen op het vlak van de kwantiteit. Ook de kwaliteit moet omhoog. Hoog tijd dus om het fenomeen breed onder de loep te nemen en in dit derde nummer van S&RO ook op zoek te gaan naar alternatieven. Want bedrijventerreinen zijn zoveel meer: achter de saaiheid, monotoonheid en rommeligheid gaat vaak meer schuil dan men denkt!
In dit Tijdschrift voor de Volkshuisvesting aandacht voor de zogeheten ''Wet bijzondere maatregelen grootstedelijke problematiek'', kortweg de Rotterdamwet. Deze wet geeft de gemeente Rotterdam de mogelijkheid om kansarme vestigers te weigeren uit bepaalde wijken. Dit beleid is bepaald niet onomstreden, vooral de effectiviteit staat ter discussie. In het themanummer wordt het onderwerp van diverse kanten belicht. Hugo Priemus laat weinig heel van een advies dat de Raad van Economische Adviseurs (REA) onlangs uitbracht over de woningmarkt. ''Onvolledig, eenzijdig en onvoldragen'', zo typeert Priemus het advies.
N.B. Output 3 is uitverkocht. U kunt deze niet meer bestellen.
In 1999 definieert het Nirov een ambitieuze opgave: het bereiken van "een vooraanstaande rol op hetkruisvlak van infrastructuur, mobiliteit en ruimtelijke ordening." Een niet geringe ambitie. Te meer daar tegelijkertijd geconstateerd wordt dat ruimtelijke ordening nog altijd sterk is gericht op het ordenen van wonen en werken en te weinig op de mogelijkheden van infrastructuur als drijvende kracht. Inmiddels is het 2006 en enkele versies van nationale ro- en verkeersnota''s verder. Deze Output maakt de balans op van de beleidsinhoudelijkeveranderingen tussen 2000 en 2005. Daarbij ligt de nadruk op de vraag of en hoe in de ogen van een aantal betrokkenen de thematiek op het grensvlak van ruimte, infrastructuur, en mobiliteit in beweging is.
Met interviews met Peter Walbeek (ministerie VROM, DG Ruimte), Jaap Renkema (ANWB), Michiel Beck en Jaap van der Zwart (ministerie V&W,DG Personenvervoer), Bertus Postma (dS+V), Arnoud Mouwen (AGV Adviseurs), Hans Slappendel (Bouwfonds), Rianne Zandee en Wim van Tilburg (KpVV), en Han Wieringa (OV-netwerk Brabantstad).
Grote publieke werken staan sinds kort in een kwaad daglicht. Veiligheid en economische groei zijn geen steekhoudende argumenten meer om de nadelen van veel publieke werken op de koop toe te nemen. Vooral het lokale en groene verzet laat dit blijken, door het protest tegen de Betuwelijn en de weerstand tegen het project Ruimte voor de Rivier. Maar het is niet alleen het Not In My BackYard-gevoel (NIMBY) dat grote publieke werken dreigt te ondermijnen. Ook de projecten zelf verliezen aan overtuigingskracht. Het tweede nummer van S&RO werpt een blik op enkele grote publieke werken van nu. Wat ging er mis en wat zijn de grand projets van de toekomst?
Plan na plan werd vorig jaar door de rechter afgewezen vanwege strijdigheid met eisen rond luchtkwaliteit, met name de concentraties fijn stof. Hoe kon deze ''luchtaanval'' zo plotseling plaatsvinden? En hoe nu verder? Hugo Priemus schetst de gang van zaken in een uitgebreid artikel in de nieuwste Nova Terra.Nader beschouwd zijn de problemen rond luchtkwaliteit niet uniek en we kunnen in de toekomst meer van dergelijke ''veto''s'' verwachten. Het is dus zaak om het dossier luchtkwaliteit - én soortgelijke dossiers - te analyseren en hier een strategie op te baseren. Nova Terra doet hier een aantal voorzetten voor.
Daarnaast is er een beschouwing van Martine Jetske Vledder over de kenmerken en kwaliteiten die een plek moet bezitten om een goede post-moderne ontmoetingsplaats te zijn, een zogeheten ''great place''. Opmerkelijk genoeg heeft de Zuidas het (nog?) niet in zich.
Als vervolg op de oproep voor praktijken van gebiedsontwikkeling is een selectie van twaalf interessante praktijken van gebiedsontwikkeling gemaakt, elk met een specifieke opgave. Projectleiders en direct betrokkenen bij deze twaalf praktijken zijn door middel van een aantal reflectiesessies met elkaar in contact gebracht voor reflectie en feedback.
De opgaven in de verschillende projecten en de uitkomsten van de reflectiesessies zijn gebundeld in een publicatie die op 27 april 2006 door de Minister van VROM is gepresenteerd tijdens de Spiegeldag 2006. Deze publicatie, het praktijkboek gebiedsontwikkeling ‘NederLandBovenWater’, is een gezamenlijke uitgave van Nirov, Habiforum en het ministerie van VROM.
Het boek is te bestellen bij het Nirov.
Er is weer een nieuw nummer van Tijdschrift voor de Volkshuisvesting uit. Daarin onder meer een uitgebreide beschouwing over het huurbeleid door Jan van der Schaar (RIGO/ UvA). Na de dynamiek van de laatste tijd is het goed om alles op een rijtje hebben en de zaken van een afstandje te bekijken. Woningcorporaties hebben ook in de toekomst heel wat te kiezen wat betreft het huurbeleid. Ook het grondbeleid komt uitgebreid aan bod. In de nieuwe Grondexploitatiewet zijn heel wat onvolkomenheden uit het verleden weggenomen maar worden er ook weer nieuwe geschapen, zo betogen Walter Vroom en Herman de Wolff. De praktijk van gebiedsontwikkeling zoals die begon in het Spaanse Valencia, wordt naar de nieuwste inzichten vergeleken met de Nederlandse praktijk: welke elementen zouden een verrijking voor Nederland betekenen? En er is nog veel meer te lezen in dit nummer. Bevolkingsdaling, strategisch voorraadbeleid, institutionele beleggers, Te Woon, zijn enkele van de onderwerpen die aan de orde komen.
De afgelopen decennia ontstonden er vele nieuwe verdichtingen in of rondom stedelijke gebieden. Er is grote variatie in de oorsprong van die verdichtingen: economische centra, woongebieden, winkels, leisure, vervoersknooppunten. Kunnen we dit wel als één fenomeen beschouwen? Gaat het om subcentra of om nieuwe volwaardige centra? En wat betekenen ze voor de bestaande binnensteden? Hoe moeten ontwerp en beleid tegen deze nieuwe centra aankijken? Een themanummer met een titel, die de ambivalentie van het onderwerp weergeeft: (sub)centra.
Zojuist is weer een nieuw nummer van Tijdschrift voor de Volkshuisvesting verschenen. Een bijzonder nummer dit keer omdat het tijdschrift (ruim) tien jaar bestaat. Op de voorkant zijn oude voorkanten afgebeeld en bij alle artikelen zijn citaten van oude artikelen geplaatst. Die geven vaak een verrassende kijk op de huidige vakdiscussies. Soms denk je: wat is er veel veranderd sinds die tijd en soms denk je: wat is er weinig veranderd sinds die tijd. De in december verschenen Beleidsbrief van minister Dekker over de sociale-huursector komt uitgebreid aan bod in het tijdschrift. En nog een bijdrage over gebedsruimten voor nieuwe migranten in Den Haag met een aantal foto''s. De huisvesting is vaak zeer krap en de bouwkundige kwaliteit ver onder de (Nederlandse) maat.
De Nederlandse wijken krijgen veel aandacht: verhoudingen verharden en met de gemeenschapszin zou het slecht gesteld zijn. Sociale en ruimtelijke problemen als uitsluiting, criminaliteit, activisme, verloedering en een verschaling van voorzieningen, zijn het gevolg. Om die problemen op te lossen proberen verschillende bestuurlijke initiatieven de gemeenschapszin in de Nederlandse probleemwijken te bevorderen, onder andere door ruimtelijke voorstellen voor herinrichting te doen. De discussie over het nut van deze voorstellen blijkt echter normatief en gepolariseerd. Dit themanummer pleit voor een meer neutrale beschouwing die bekijkt welke ruimtelijke ingrepen op lokale schaal wel en niet werken.
Zeeland betekent water, en alle grote ruimtelijke opgaven hebben te maken met water. Maar de Provincie Zeeland zit strak ingesnoerd in het korset van het reeds dertig jaar oude, sectorale Deltaplan. Ontwikkelingsplanologie, ook wel gebiedsontwikkeling genoemd, lijkt in veel gevallen een oplossing om gebiedsgericht en integraal regio's versneld tot ontwikkeling te brengen. Tijdens de Expeditie Zeeland reisde een groep RO-professionals op uitnodiging van het Nirov langs een aantal projecten. Ontwikkelingsplanologie lijkt het best te werken als de drijvende kracht uit het gebied zelf komt, maar soms kan een van buitenaf opgelegde opgave, bijvoorbeeld natuurcompensatie, in een regio tot ongekende krachtsverschuivingen leiden. Deze Output doet daar verslag van en beschrijft hoe de provincie Zeeland gebiedsontwikkeling toepast.
full colour
formaat: ca. 103 cm x 145 cm
De bestellingen worden 1 keer per maand in behandeling genomen. Prijzen zijn exclusief BTW (19%) en verzendkosten per koker (binnen Nederland). Per koker worden maximaal 6 wandkaarten verstuurd (bij een bestelling van meer dan 6 wandkaarten zal de bestelling verdeeld worden over meerdere kokers). De wandkaart wordt verstuurd via TNT Post. De factuur wordt apart van de koker verzonden door het Nirov.
Meer informatie over De Nieuwe Kaart van Nederland op www.nieuwekaart.nl.
Decennialang anti-suburbaan beleid heeft niet kunnen voorkomen dat in Nederland een suburbane wooncultuur dominant is. De Vinex-locaties zijn de recent gebouwde uitdrukkingen hiervan. In de discussies over deze buitenwijken was de stad het referentiekader. In de formulering van de suburbane opgave slaat de slinger nu door naar een meer landschappelijke benadering. Het taboe op meer landelijke woonmilieus is doorbroken. De suburbane conditie is echter veelomvattender. Ruimtelijke, sociaal-culturele en bestuurlijke veranderingen vragen om het opnieuw doordenken van de suburbane opgaven. Dit nummer van S&RO analyseert die opgaven en brengt de ruimtelijke resultaten daarvan in beeld.
Met de komst van de Nota Ruimte is ruimtelijk beleid integraal beleid geworden. De nadruk is komen te liggen op een constructieve samenwerking tussen publieke, private, en particuliere partijen. Deze werkwijze wordt aangeduid als ontwikkelingsplanologie. Deze Output belicht de essentie daarvan en geeft actuele voorbeelden uit de (water)praktijk, zoals Blauwe Stad, Maasbommel, Roombeek, Westerwolde, en de Overdiepse polder. Met een voorwoord van Lenie Dwarshuis-van Beek, gedeputeerde van de provincie Zuid-Holland.
'Under rated, least known and little explored', zo opent de de Lonely Planet over België. Een uitspraak die zeker opgaat voor de gemiddelde Amerikaanse toerist, maar ook voor de gemiddelde S&RO lezer. Hoewel België aan Nederland grenst, staat de ruimtelijke praktijk in de verschillende gewesten (Vlaanderen, Brussel en Wallonië) ver van ons af. En dat terwijl Nederland, nu we hier dreigen vast te lopen in bestaande beleidsdoctrines, best een voorbeeld kan nemen aan de Vlaamse ruimtelijke ontwikkelingen. De 'wanorde' bij de zuiderburen blijkt namelijk niet zo negatief als we altijd hebben gedacht. Het vierde nummer van S&RO laat zien waarom.
De ramp in New Orleans heeft maar weer eens onderstreept hoe belangrijk goed waterbeheer is. Nederland zal dan misschien niet zo snel door een nieuwe ''Katrina'' worden getroffen, maar er liggen genoeg andere uitdagingen. In de Nirov-publicatie Alle Zeilen Bijzetten wordt dan ook benadrukt hoe belangrijk integraal beleid is. Alle Zeilen Bijzetten verscheen naar aanleiding van het symposium met dezelfde titel in de IJtoren te Amsterdam tijdens Sail Amsterdam 2005.
Parkstad Limburg, de voormalige mijnregio in Zuid Limburg, is een ruimtelijke lappendeken. Een stedelijk gebied met verschillende kernen gescheiden door een netwerk van groene ruimtes. Van de oude mijnbouw die de regio haar betekenis gaf is tegenwoordig maar weinig terug te vinden. Zeven jaar geleden hebben Heerlen en omliggende gemeenten (Brunssum, Kerkrade, Landgraaf, Onderbanken, Simpelveld en Voerendaal) de krachten gebundeld om de regio op termijn te voorzien van een nieuwe identiteit. Dit supplement laat zien hoe de aanwezige kwaliteiten benut kunnen worden zodat Parkstad Limburg als nieuwe stad, als regio, daadwerkelijk op de kaart gezet wordt.
Door globalisering is de regio van bestuurlijk stiefkind tot één van de meest dynamische schaalniveaus geworden. Regio''s zijn het resultaat van uiteenlopende krachten. Economische, politieke en culturele processen zijn bepalend voor de ''begrenzing'' ervan. De regio is nog het best te omschrijven als een sociale constructie, die minder eenduidig met een territorium verbonden is dan de nationale staat of het lokale bestuur. In dit tweede nummer van S&RO wordt onderzocht wat dit betekent voor de zoektocht naar regionale identiteit(en) en de positie van regionale planning, bestuur en ontwerp.
Het Europese platteland verandert in rap tempo. In sommige gebieden neemt de stedelijke invloed toe. Recreatie en landelijk wonen vullen de vrijgekomen ruimte van de teruglopende landbouw. Stedelingen werpen zich op als de hoeders van de plattelandscultuur. Elders ontstaat juist het nieuwe achtererf van Europa met marginale landbouw, vergrijzing en bevolkingsafname. ''Platteland'' is een ontoereikend begrip geworden om deze uiteenlopende trends te beschrijven. In het eerste nummer van S&RO daarom een zoektocht naar de ontwikkelingen van wat voorheen het Europese platteland was, oftewel ''V/H Platteland''.
Gebruik van bodeminformatie in ruimtelijke afweging levert winst op
Samen met de bureaus BIELLS, DINO, KICH, Alterra en LIB is het Nirov in 2008 begonnen met het project Bodemvenster. Centraal in dit project stond de vraag hoe diverse soorten GEO-informatie en RO-informatie in één (pilot-)applicatie aan elkaar konden worden gekoppeld. Dit koppelen bleek succesvol. Maar kunnen de eindgebruikers van deze informatie er ook mee uit de voeten? Voldoet het aan hun behoeften? Bij bodem- en RO-professionals is in elk geval het besef aanwezig dat het meenemen van bodeminformatie in ruimtelijke afwegingen letterlijk winst kan opleveren. Vanuit dat besef is er nog wel het een en ander te doen om tot een bruikbaar en toegankelijk instrument te komen dat zijn waarde kan bewijzen. In deze Output leest u er alles over.
x
Voer hieronder uw e-mailadres in en u krijgt uw gegevens toegestuurd.